Centrum Medyczne Macierzyństwo

Istnieje od 2003 roku

  • bierze udział w monitoringu Stowarzyszenia NASZ BOCIAN
  • jest Realizatorem programu refundacji in vitro
  • raportuje przeprowadzone zabiegi IUI i IVF w ramach European IVF Monitoring od roku 2003
  • zapoznał się z oczekiwaniami pacjentów spisanymi w postaci Standardów Pacjenckich
  • deklaruje stosowanie standardów terapeutycznych PTG SPiN i PTMR
  • personel Ośrodka uczestniczy w szkoleniach ESHRE i posiada certyfikaty ESHRE
  • zapewnia swoim pacjentom bezpośredni dostęp do opieki psychologicznej w ramach leczenia niepłodności
  • posiada certyfikat ISO i/lub CMJ

Dane placówki

pin

Adres:

ul. Białoprądnicka 7a
31-221 Kraków

phone

Telefon:

12 415 88 00

12 415 88 22

600 407 907

Nasza lokalizacja

Raport finalny 2015


Nazwa Ośrodka Macierzyństwo Kraków
Data przeprowadzonego monitoringu 03.02.2015



Spis treści raportu:

1. Podstawowe informacje o Ośrodku

2. Opis Ośrodka

3. Strona www Ośrodka, rzetelność informacji i
przejrzystość pracy Ośrodka wobec pacjenta

4. Program refundacyjny

5. Rejestracja wizyty

6. Wizyta lekarska: przebieg wizyty

7. Opieka nad mężczyzną

8. Opieka nad kobietą

9. Umowy z NFZ

10. Prawo: umowy
cywilnoprawne i prawa pacjenta

11. Prawo do
intymności i obecności osoby bliskiej

12. Prawo do
dokumentacji medycznej

13. Osoby
niepełnosprawne i ich prawo do leczenia

14. Pary nieheteroseksualne

15. opieka psychologiczna

16. Standardy w
dawstwie i biorstwie gamet oraz zarodków

17. NASZE REKOMENDACJE

18. Komentarz osrodka do raportu





1. Podstawowe informacje o Ośrodku


Ośrodek przestrzega algorytmów diagnostyczno-terapeutycznych Polskiego
Towarzystwa Medycyny Rozrodu oraz Sekcji Płodności i Niepłodności
Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego. Ośrodek raportuje swoje wyniki
do ESHRE od 2003 roku oraz ma wdrożony system zarządzania jakością ISO
9001:2008. Personel Ośrodka posiada członkostwo w ESHRE, uczestniczy w
szkoleniach ESHRE i posiada certyfikaty ESHRE (jeden embriolog posiada
certyfikat Senior Clinical Embryologist ESHRE, drugi posiada certyfikat
Clinical Embryologist ESHRE). Ośrodek zadeklarował znajomość
„Pacjenckich standardów w leczeniu niepłodności 2014” przygotowanych
przez Stowarzyszenie NASZ BOCIAN. Ośrodek nie wykonuje badań/zabiegów w
ramach umowy z NFZ.



2. Opis Ośrodka


Ośrodek mieści się w niezależnym, wielokondygnacyjnym budynku: wejście
jest dobrze oznaczone, znajduje się tam duża tablica informacyjna
zawierająca numery telefonów oraz adres strony WWW, które z łatwością
można spisać. Bezpośrednio przy wejściu do Ośrodka znajduje się
rejestracja, w której w dniu monitoringu pracowały dwie-trzy osoby
udzielające pacjentom informacji. Przez większość czasu w rejestracji
obecna była również pielęgniarka. Wystrój wnętrza przypomina wejście do
hotelu - kanapy do siedzenia i wysoka lada recepcyjna, za którą siedzą
pracownicy. Do dyspozycji pacjentów oczekujących na wizytę jest woda
(bezpłatnie). Z recepcji przechodzi się bezpośrednio do poczekalni lub
windy (można przemieszczać się windą do pomieszczeń administracyjnych,
zabiegowych, do laboratorium i pomieszczeń przeznaczonych do oddawania
nasienia).  Na poziom administracyjny (m.in. pomieszczenia
biurowe, sala konferencyjna) można wjechać jedynie w towarzystwie
personelu medycznego. Pomieszczenie pielęgnacyjne dla pacjentek po
zabiegach i sala przedzabiegowa to pomieszczenia wspólne, laboratorium
analityczne znajduje się w przyziemiu. Ośrodek jest po remoncie (remont
odbył się ok. 12 miesięcy przed monitoringiem). W Ośrodku pracuje
trzech embriologów, zatrudniony jest także psycholog, Pani Izabella
Grzyb, która pracuje także w szpitalu (specjalizuje się w patologii
ciąży), wcześniej współpracowano także z Panią Bogną Pawelec
(psycholog-konsultant),  zespół pielęgniarski liczy 7 osób (każda
pielęgniarka odbywa  co najmniej półroczne szkolenie zanim zacznie
pracować samodzielnie, tzn. będzie pozostawać sama z pacjentami bez
drugiej doświadczonej położnej).



Sytuacja badawcza:



Obserwatorki miały możliwość kontaktu z Osobą zarządzająca, Lekarzem i
Kierownikiem Zespołu Pielęgniarek i Położnych przez cały czas trwania
monitoringu bezpośredniego. Nie odnotowano jakichkolwiek trudności w
samodzielnym poruszaniu się po Ośrodku (częściach ogólnodostępnych) w
celu dokonania obserwacji, innymi słowy, można było zaobserwować zwykły
dzień pracy Ośrodka. Personel częściowo uczestniczył w informowaniu
pacjentów o monitoringu i zapraszaniu do rozmów z Obserwatorkami -
Położna podchodziła do osób oczekujących na wizyty (nie były to osoby
wcześniej z góry umówione na rozmowy w ramach monitoringu). Część
pacjentów siedzących w poczekalni została zaproszona na rozmowy przez
Obserwatorki.



Po godzinie 15-tej, zgodnie z informacją przekazaną wcześniej przez
Kierownika Zespołu Pielęgniarek i Położnych, w Ośrodku pojawił się jego
założyciel i wyraził chęć rozmowy z Obserwatorkami. Rozmowa odbyła się
w gabinecie założyciela Ośrodka i trwała około trzydziestu minut, brał
w niej udział także Dyrektor medyczny Ośrodka (w niniejszym raporcie i
formularzu Osoba zarządzająca). Rozmowa dotyczyła, między innymi,
historii Ośrodka, skuteczności leczenia niepłodności w Polsce i w
Europie, podawania informacji o skuteczności leczenia w ramach programu
rządowego przez ośrodki, iwykształcenia personelu i embriologów,
zrzeszenia Ośrodka w grupie Academic Reproductive Partnership.



3. Strona www Ośrodka, rzetelność informacji i przejrzystość pracy
Ośrodka wobec pacjenta


Strona WWW



Ośrodek posiada własną stronę WWW. Podzielona została na łatwe do
odszukania zakładki dotyczące poszczególnych etapów diagnostyki i
leczenia. Treść zakładek można uznać za wyczerpującą: na stronie można
znaleźć nie tylko opisy badań, zabiegów i procedur, ale również opisy
przygotowania do nich oraz wskazań. Opisy nie uwzględniają jednak
potencjalnych skutków ubocznych. Ponadto w trakcie analizy dokumentów
przekazanych przez Ośrodek oraz treści zamieszczonych na stronie
internetowej odnotowano brak dokładności w przekazywaniu informacji o
przygotowaniu do badania nasienia: Dokument nr 4 - Przygotowanie do
zabiegu punkcji jajników -  w treści pojawia się informacja dla
mężczyzny: „Mężczyzna powinien być
po 3-5 dniowej przerwie we współżyciu seksualnym. Przerwa we współżyciu
nie powinna być dłuższa ani krótsza”
, na stronie www Ośrodka czytamy z kolei: „Mężczyzna oddaje nasienie w wyniku masturbacji w dniu punkcji po 3-7 dniowej przerwie we współżyciu płciowym”.
Warto uspójnić przekazywane informacje. Za dobrą praktykę należy uznać
wzbogacenie strony o opisy onkofertility (zachowanie płodności u
pacjentów onkologicznych), informacje o prowadzonym banku nasienia i
komórek jajowych dawców.



Ośrodek oferuje możliwość umówienia się na wizytę przez Internet. Na
stronie zamieszczono adres mailowy, formularz kontaktowy, numery
telefoniczne do Pielęgniarek i Położnych, laboratorium IVF oraz do
pracowni diagnostyki laboratoryjnej. Podano również mapę dojazdową i
czytelne dane teleadresowe.



Personel pokazuje swoje twarze i wizytówki na stronie – zwróciłyśmy
uwagę, iż wizytówki personelu wzbogacono również o biogramy zawierające
wyczerpujące informacje o kwalifikacjach personelu, w tym ukończonych
szkoleniach i kursach oraz posiadanych certyfikatach. Za bardzo dobrą
praktykę należy uznać dbałość o to, by spis personelu był kompletny:
uwzględniono w nim nie tylko lekarzy i embriologów (co jest powszechną
praktyką polskich ośrodków), ale również personel pielęgniarski,
położniczy, pracowników rejestracji i psychologa (co jest praktykowane
o wiele rzadziej, a powinno być, jak w przypadku tego Ośrodka,
standardem).



Jeśli idzie o linię dyżurną dla pacjentów:



Ośrodek realizuje politykę linii dyżurnej zalecanej przez Pacjenckie
Standardy w Leczeniu Niepłodności w sposób następujący: pacjentom
udostępniany jest całodobowy numer do dyżurującej pielęgniarki, która w
razie potrzeby łączy pacjenta z lekarzem lub embriologiem. Odpowiedzi
pacjentów na pytanie o to, czy zapewniono im taki kontakt każdorazowo
potwierdzały zachowanie praktyki kontaktu: „dostałam
numer do położnych”, „otrzymałam numer telefonu komórkowego lekarza i
korzystałam z niego, zawsze odbierał”, „był numer do położnych,
całodobowy”
.



Jeśli idzie o materiały informacyjne dostępne w Ośrodku:



Wśród materiałów dostępnych w Ośrodku, pomijając materiały o
charakterze głównie reklamowym, znajduje się jeden dość rzetelnie
przygotowany poradnik edukacyjny przygotowany przez Ośrodek: „Spełniamy marzenia o szczęśliwym macierzyństwie”
(wstęp założyciela Ośrodka, wyjaśnienie na czym polega niepłodność,
mrożenie oocytów, mrożenie nasienia, badanie nasienia, bank nasienia
dawców, punkcja jądra, metody wspomaganego rozrodu, psychologiczne
aspekty niepłodności i aspekt prawny). Dobrą praktyką jest
zamieszczenie w poradniku informacji o sytuacji prawnej w Polsce (s.
19, fragment: „Obecny stan prawny w
Polsce nie gwarantuje jednoznacznie zastosowania przyjętych przez Radę
Europy standardów (...) Działania podejmowane obecnie w Polsce w
sprawie zapłodnienia in vitro mają na celu ustalenie norm jakości i
bezpieczeństwa usług z zakresu medycznie wspomaganej prokreacji, czyli
ich standaryzację oraz stworzenie mechanizmów licencjonowania, nadzoru
i kontroli podmiotów świadczących tego typu usługi”
)



W recepcji pozostawiono także czasopisma naukowe w języku polskim lub
angielskim: „Reproductive Biomedicine”, „ Reproductive Medicine” (rok
2013), czasopismo „Chcemy być rodzicami”, poradnik „300 pytań na temat
ciąży”, „Ginekologia i położnictwo (2012), „Art Newsletter” (2013 i
2014). Egzemplarze były udostępnione przeważnie w ilości jednej sztuki.
Karta Praw Pacjenta znajdowała się na kontuarze rejestracji.



Jeśli idzie o politykę informacji o kosztach leczenia w Ośrodku: 



Do dobrych praktyk zalicza się udostępnianie szczegółowych informacji o
cenach badań i zabiegów: rodzaje zabiegów i badań opisane są na stronie
internetowej, na stolikach w poczekalni i recepcji leżą także
zalaminowane wydruki (dane podane na stronie są zgodne z danymi na
wydrukach). Ceny zabiegów i badań są więc jawne, dodatkowo o kosztach
każdego zabiegu informuje lekarz, co zostało potwierdzone przez
większość pacjentów w wywiadach. Jedna z par zgłosiła, że nie od razu
znała ceny wszystkich badań i zabiegów. Pacjenci potwierdzili zgodność
rzeczywistych cen zabiegów z tymi podanymi na stronie www. Każdy
pacjent zadeklarował otrzymanie faktur w związku z każdym zabiegiem,
wizytą itd.  W cenniku znajdującym się na stronie internetowej
brakuje jednak informacji o koszcie procedury IVF z komórką dawczyni i
o koszcie procedury adopcji zarodka.

Tym samym pacjent ma możliwość sprawdzenia oferty Ośrodka bez
konieczności wnoszenia opłaty za wizytę (za wyjątkiem dwóch opisanych
wyżej procedur).  Strona www zawiera szczegółowe informacje na ten
temat, na zapytania odpowiada także personel recepcji (telefonicznie,
mailowo, osobiście). Wszyscy pacjenci byli zgodni, że strona www jest
przejrzysta i łatwo się po niej porusza. Potwierdzają to również nasze
obserwacje.



Jeśli idzie o procedurę składania skarg:



Zgodnie z informacją uzyskaną od osoby zarządzającej, w Ośrodku
istnieje możliwość złożenia skargi, którą można skierować do osoby
zarządzającej. Formularz znajduje się na stronie internetowej Ośrodka,
jednak w trakcie jej analizy nie znalazłyśmy takiego formularza.
Zgodnie z informacją udzieloną przez osobę zarządzającą, złożona skarga
jest omawiana przez dyrektora administracji, osobę zarządzającą – w
zależności, czego dotyczy. Odpowiedź na skargę udzielana jest pisemnie
i można się od niej odwołać. Skargi złożone na pracę Ośrodka w ubiegłym
roku dotyczyły: „problemów
komunikacyjnych, na przykład pacjentka mieszkająca poza granicami kraju
przyjechała do Ośrodka pod koniec stymulacji, miał do niej dołączyć
mąż, jednak z powodu nieporozumienia wskazano inny dzień, miał być on
jeszcze potwierdzony, ale pacjentka wzięła ten termin za pewny i w
konsekwencji mąż nie zdołał dojechać na zabieg”
(cytat: osoba zarządzająca).



Jeśli idzie o politykę informacyjną Ośrodka o skuteczności zabiegów:



Na stronie podano wyłącznie wyniki leczenia w ramach programu rządowego
oraz wyniki w poszczególnych grupach wiekowych, w przeliczeniu na
rozpoczęty cykl leczenia, brakuje jednak informacji o pozostałych
metodach leczenia i ich skuteczności (inseminacja, procedury IVF poza
programem rządowym, w tym programy ivf z wykorzystaniem gamet
dawców).  Nie wydaje się, aby dobrą praktyką w tym zakresie było
podanie informacji: „Szczegółowe
wyniki pracy CMM są raportowane do konsorcjum European IVF-monitoring
(EIM) oraz przedstawiane na co półrocznych spotkaniach: Academic
Reproductive Partnership KPI (Key Performance Indicators) meetings.”

Dla pacjentów takie informacje mogą być nieczytelne, nie wiadomo jak w
prosty sposób dotrzeć do źródła i czy dane przedstawione są w języku
ojczystym, nie wiadomo także czy pacjent, który nie jest specjalistą w
zakresie leczenia niepłodności byłby w stanie zinterpretować
odnalezione dane.



Jeśli idzie o politykę SET (transfer pojedynczego zarodka) w Ośrodku:



Na stronie internetowej nie udało się odnaleźć informacji o polityce
SET, ani o  ryzyku związanym z ciążami wielopłodowymi, wpisywanie
szukanej frazy w wyszukiwarce także nie dało wyników. Z kolei we
wspomnianym informatorze dla pacjentów możemy znaleźć następującą
informację: „na tym etapie 2-3 najlepiej rozwijające się zarodki wprowadzane są do jamy macicy przy użyciu specjalnego cewnika”,
co zdaje się wskazywać, iż Ośrodek nie stosuje zaleceń ESHRE w zakresie
transferu pojedynczego zarodka w celu zwiększenia bezpieczeństwa
kobiety i płodu. Z rozmów z pacjentami wynikało, iż byli informowani
przez lekarza o ryzyku związanym z ciążą wielopłodową w trakcie wizyt.



Ośrodek w swojej odpowiedzi odniósł
się do polityki SET wskazując, iż polityka została zmodyfikowana i
obejmuje SET, w szczególnych sytuacjach transfer dwóch zarodków.
Prosimy o zapoznanie się z odpowiedzią Ośrodka.


4. Program refundacyjny


Ośrodek jest realizatorem programu refundacji in vitro od lipca 2013
roku. Personel położniczy posiada dużą wiedzę na temat kwalifikacji do
programu, co potwierdziłyśmy w trakcie wywiadów. Strona www zawiera
ogólne, ale łatwe do znalezienia informacje na ten temat umieszczone w
osobnej zakładce poświęconej programowi refundacji. Na stronie podaje
się: „Informacje o niezbędnych badaniach można uzyskać w Centrum
Medycznym Macierzyństwo przed wizytą.”  Warto rozważyć jednak
zamieszczenie przekierowania do strony Ministerstwa Zdrowia
(invitro.gov.pl). Pacjenci nie zgłaszali trudności w dotarciu do
informacji o programie oraz deklarowali, iż jako pacjenci korzystający
z refundacji nie czuli się traktowani inaczej niż pacjenci ponoszący
opłaty.


5. Rejestracja wizyty


Zgodnie z informacjami uzyskanymi od pacjentów pytanych o czas tzw.
pierwszej wizyty informacyjnej, odnotowałyśmy, iż jej średni czas jej
trwania wynosił ok. 30 minut-1 godziny. Szacowany czas wizyty
standardowej wynosił ok. 15-20 minut. Pacjenci dodawali: „lekarz
komunikatywny, cierpliwy, wszystko tłumaczył”, lekarz wspaniały,
personel super”. Personel rejestracji poinformował nas, iż średni czas
oczekiwania na pierwszą wizytę w Ośrodku wynosi od dwóch tygodni
do  miesiąca. Z obserwacji bezpośrednich wynikało, że prawo do
intymności było respektowane, personel rejestracyjny podczas rozmów z
pacjentami zachowywał się dyskretnie. Jedna para zgłosiła, że personel
nie zachowywał się w pełni dyskretnie, że kilka osób w recepcji
zachowywało się także nieżyczliwie, inna para zaś komentowała: „dobra obsługa, żadnych uwag”.



Różnice zdań pacjentów dotyczyły także kwestii opóźnień wizyt: jedni
pacjenci podkreślali, że spóźnienia mają miejsce rzadko, inni, że są
częste i trwają około 20 minut. Personel rejestracji przekazał, iż
informuje pacjentów telefonicznie o opóźnieniu wizyty, jeśli przekracza
ono 30 minut.



Płatność za wizyty i badania możliwa jest zarówno gotówką, jak i kartą
kredytową. Wszyscy pacjenci zawsze otrzymywali rachunki/faktury, co
potwierdzili.



Personel deklarował odbywanie szkoleń w zakresie umiejętności miękkich,
szkoleń zarówno wewnętrznych, jak i prowadzonych przez osoby z
zewnątrz. Szkolenia zostały również wymienione na stronie internetowej
Ośrodka. Podkreślana była współpraca i łatwość kontaktu z właścicielem,
osobami zarządzającymi.


6. Wizyta lekarska: przebieg wizyty


Pacjenci w większości nie zgłaszali żadnych problemów w komunikacji z
lekarzem prowadzącym.  Wszyscy pacjenci mówili, że problem
niepłodności zawsze omawiany był przez lekarza i personel położniczy
jako problem wspólny, problem pary. Z przeprowadzonych z pacjentami
wywiadów wynika, że większość informacji przekazywana jest pacjentom
przez lekarza, choć pielęgniarki i położne również informują pacjentów
o każdym etapie leczenia. Lekarz i osoba zarządzająca deklarują, że
pacjenci otrzymują pisemne informacje o swoim stanie zdrowia wraz z
planem leczenia i zaleceniami. Zgodnie z informacją uzyskaną od lekarza
i osoby zarządzającej, Ośrodek przyjął pisemną procedurę schematu
wizyty lekarskiej: „jest to schemat powtarzalny, omawiany wielokrotnie na szkoleniu, choć lekarz ma także pewną swobodę” (cytat
osoba zarządzająca). Nie uzyskałyśmy informacji, jakie dokładnie
elementy składają się na tę procedurę. Pacjenci zgodnie potwierdzili,
iż wizyty składały się z następujących elementów: zaproponowanie planu
leczenia/postępowania na najbliższe miesiące; omówienie rodzaju,
przebiegu i kosztu badań/zabiegów; upewnienie się lekarza, że
informacje są zrozumiałe dla pacjentów; ustne podsumowanie przebiegu
wizyty i zaleceń. Rozbieżności (TAK/NIE) pojawiły się przy kwestii
pisemnego podsumowania wizyty (niektórzy pacjenci deklarowali jego
otrzymanie, inni – nie). W jednym z wywiadów z parą leczącą się w
Ośrodku odnotowano, że para nie miała całkowitej pewności, co do etapu
leczenia, na jakim się znajduje (dlaczego wykonywana jest inseminacja,
a nie od razu in vitro), nie wiedziała dlaczego nadal płaci za wizyty,
choć podpisała już umowę o przystąpieniu do programu refundacyjnego MZ,
a także, że informacja o stosowaniu leków nie była wystarczająco
szczegółowa, tj. nie podano, że dany lek należy przyjmować ok. 19-tej.
Ta sama para relacjonowała przebieg zabiegu inseminacji (mężczyzna nie
był obecny w trakcie zabiegu) i zgłosiła utrudnienia w uzyskaniu
informacji - „Odpowiedzi lekarza były zdawkowe, wszedł, przywitał się, wykonał zabieg, wyszedł”.


7. Opieka nad mężczyzną


W Ośrodku znajdują się dwa pokoje do oddawania nasienia. Oba są
położone bardzo dyskretnie i przypadkowe osoby nie mogą śledzić, kto
wchodzi i kto wychodzi z pokojów. W pokojach zapewniono dostęp do
umywalki i bidetu, jest w nich śluza (okno) do bezkontaktowego
przekazania próbki do laboratorium, pacjenci mają dostęp do środków
higieny osobistej (mydło, żel do higieny intymnej, ręczniki papierowe,
papier toaletowy) oraz do filmów i prasy erotycznej. Pokoje są bardzo
estetyczne, w jednym z nich panują warunki (kanapa i fotel), które
umożliwiają przebywanie w nim osoby najbliższej. Pacjenci korzystający
z pokoju  otrzymują w rejestracji pisemną instrukcję (w języku
polskim i angielskim) oraz elektroniczny klucz do pokoju. Procedura
oddawania nasienia opisana przez osobę zarządzającą brzmiała
następująco: „W recepcji pacjent
otrzymuje kartę magnetyczną z instrukcją, udaje się windą do przyziemia
i ma dwa pokoje do wyboru. Pojemnik oddaje przez okienko do
laboratorium, wraca do recepcji i oddaje kartę. Recepcja informuje
laboratorium, że można odebrać pojemnik”
. Jeden z Pacjentów
wskazywał na dyskomfort wynikający z tego, że w pokoju słychać odgłosy
z laboratorium diagnostycznego. Pozostali pacjenci nie zgłaszali uwag
oceniając procedurę jako dyskretną i nie naruszającą ich prawa do
intymności.



Na stronie internetowej Ośrodka znajduje się informacja, iż pacjent
może dostarczyć próbkę nasienia pobraną poza Ośrodkiem. Rejestracja
udzieliła również informacji, iż pacjenci mogą oddać nasienie do
prezerwatywy bez środków plemnikobójczych, która jest dostępna
bezpłatnie u lekarza. Jednak żaden z naszych rozmówców-pacjentów nie
przekazał nam, iż był informowany o takiej możliwości – zarówno
odnośnie skorzystania z prezerwatywy, jak z możliwości oddania nasienia
poza Ośrodkiem.


8. Opieka nad kobietą


W Ośrodku znajdują się cztery gabinety ginekologiczne. Gabinety są
połączone drzwiami z  pokojem do pobrania krwi. Drzwi nie są
zamykane na klucz, naprzeciwko drzwi znajduje się fotel ginekologiczny.
Zapytane o komfort pacjentów pielęgniarki wyjaśniły, że żaden pacjent
nie może wejść do gabinetu przez pokój do pobrania krwi, a o obecności
pacjenta w danym gabinecie informuje obecna zawsze w pokoju do
pobierania krwi pielęgniarka, która przynosi dokumentację medyczną. W
związku z tym pacjenci, z którymi rozmawiałyśmy, często wspominali, iż
wizyty ginekologiczne były przerywane przez wejście personelu
pielęgniarskiego z dokumentacją i niektórzy rozmówcy sygnalizowali, iż
ta praktyka była dla nich krępująca. Podczas wizyty - jak deklarowały
pacjentki – lekarz informuje na bieżąco o podejmowanych czynnościach,
tylko jedna pacjentka nie potwierdziła tej praktyki.



Gabinety ginekologiczne mają bezpośredni dostęp do zamykanej łazienki
(co jest zgodne z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia w tym zakresie),
która w dniu monitoringu była czysta, dostępne były środki do higieny
osobistej (żel do higieny intymnej, wkładki higieniczne, mydło, papier
toaletowy i ręczniki). W łazience znajdował się bidet, umywalka i sedes
oraz odzież jednorazowa do dyspozycji pacjentek.  Deklarowana
przez lekarza możliwość obecności  partnera/osoby najbliższej w
trakcie wizyty jest respektowana, choć nie wszyscy pacjenci
otrzymali  informacje o możliwości obecności osoby bliskiej
(opisano szerzej w części dotyczącej prawa do obecności osoby
bliskiej).  W wywiadach pacjenci potwierdzali, że nie napotkali
trudności w tym względzie. Możliwość zadawania pytań lekarzowi i
wyjaśniania wątpliwości została potwierdzona przez pacjentów.



Ośrodek posiada również pomieszczenie pielęgnacyjne przeznaczone dla
pacjentek po zabiegach. W pomieszczeniu znajdują się cztery łóżka, w
dniu monitoringu pościel była świeża. Pacjentki przygotowujące się do
zabiegu mogą zostawić swoje osobiste rzeczy w zamykanych szafkach i
skorzystać z odzieży jednorazowej. Pacjentki przebywające w
pomieszczeniu mają dostęp do wody (bezpłatnie). Do pomieszczenia
przylega łazienka wyposażona w umywalkę, sedes i bidet, znajdują się w
niej także środki do hihieny intymnej, wkładki higieniczne, ręczniki
papierowe i papier toaletowy. Stan czystości łazienki był w dniu
monitoringu bez zarzutu. Usytuowanie pomieszczenia pielęgnacyjnego w
Ośrodku zapewnia korzystającym z niego pacjentkom komfort (osoby
postronne nie mają dostępu do pomieszczenia, pacjentki przygotowujące
się do zabiegu nie muszą przechodzić przez poczekalnię). Może im
towarzyszyć osoba bliska, jeśli pozostałe pacjentki wyrażą na to zgodę
(informacja od personelu).



Pacjentki były zadowolone, wskazywały na miłą atmosferę i  dobry
kontakt z lekarzem prowadzącym. Warunki sanitarne i pielęgnacyjne 
zaobserwowane podczas monitoringu były bardzo dobre.


9. Umowy z NFZ


Ośrodek nie wykonuje świadczeń w ramach umowy z NFZ. Osoba zarządzająca
poinformowała nas, iż pacjenci uzyskują informację o możliwości
wykonania danych badań w ramach NFZ od lekarzy włącznie ze wskazaniem
miejsca, gdzie możliwe jest uzyskanie takiego świadczenia.


10. Prawo:
umowy cywilnoprawne i prawa pacjenta


Dokumentacja przekazana przez Ośrodek dla potrzeb monitoringu została
udostępniona w dniu monitoringu (Ośrodek nie nadesłał wzorców drogą
elektroniczną) i składały się na nią następujące dokumenty:

  1. Formularze zgody na: przetwarzanie danych osobowych, nakłucie
    skóry i tkanek miękkich, monitoring holu i sal pozabiegowych,
    upoważnienie do udzielania informacji o stanie zdrowia i uzyskiwania
    dokumentacji medycznej, upoważnienie do kontaktu z lekarzem prowadzącym
  2. Przygotowanie do procedury embriotransferu, Informacja dla pacjenta
  3. Formularz świadomej zgody pacjenta IVF-ET
  4. Przygotowanie do zabiegu punkcji jajników
  5. Oświadczenie o niekorzystaniu z refundacji leków



 Z uwagi na fakt, że analiza umów pod kątem formalno-prawnym
stanowi tylko jeden  z celów prowadzonego monitoringu, poniżej
przedstawiono najważniejsze wątpliwości. Z rozmów z pacjentami
wynikało, iż Ośrodek posługuje się o wiele większą ilością wzorców
zgód/umów cywilnoprawnych aniżeli te udostępnione w dniu monitoringu.
Do treści przedstawionych dokumentów nie mamy żadnych uwag z zakresu
praw pacjenta, bo też wszystkie przekazane dokumenty pełnią głównie
funkcję informacyjną (opis zaleceń, możliwych skutków ubocznych;
telefony kontaktowe, pod którymi pacjent może uzyskać informację w
razie niepokojących objawów etc.). Język, jakim posłużono się w
konstrukcji niektórych dokumentów, można uznać za dyskryminujący (płeć,
orientacja, posiadanie partnera), np. dokument nr 4 dotyczy punkcji
jajników, ale został przygotowany z myślą o parze heteroseksualnej,
która nie korzysta z dawstwa nasienia: „w tym samym czasie partner
pacjentki oddaje nasienie”. Należy jednak zwrócić uwagę, iż monitoring
przeprowadzono w czasie, w którym nie obowiązywała Ustawa o leczeniu
niepłodności uniemożliwiająca korzystanie z niektórych procedur
medycznych kobietom samotnym i parom jednopłciowym. Obserwatorki
zwróciły także uwagę na brak dbałości o poprawność stylistyczną, formę,
przekaz, np. „potrzebny oryginał grupy krwi”.



Dodatkowo w rozmowie z osobą zarządzającą otrzymałyśmy informację, iż
dokumenty są negocjowalne, pacjenci mogą się z nimi zapoznać poza
Ośrodkiem (zabrać do domu i przeanalizować) oraz: „w każdej umowie jest klauzula, że można umowę w każdej chwili wypowiedzieć”.
Tego ostatniego nie byłyśmy w stanie zweryfikować. Nie wszyscy
pacjenci, z którymi rozmawiałyśmy, otrzymali wzorce dokumentów na co
najmniej 24 godziny przed zabiegiem, jak również sama osoba
zarządzająca odpowiedziała przecząco na to pytanie: „czy umowy udostępniane pacjentom do zapoznania się z nimi na co najmniej 24 godziny przed badaniem/zabiegiem?” - „Nie”.


11. Prawo do
intymności i obecności osoby bliskiej


Z rozmów z personelem każdego stopnia wynikało, że Ośrodek dba o
intymność pacjentów. Zaobserwowano jednak – jak nadmieniono już w
poprzednich częściach raportu- że pielęgniarki mają nieskrępowany
dostęp do gabinetów lekarskich podczas przebywania w nich pacjentów. Z
relacji pacjentów wynika, że w zasadzie każda wizyta była przerywana
doniesieniem karty przez pielęgniarkę. Wątpliwość obserwatorek
wzbudziło również ustytuowanie gabinetu zabiegowego z bezpośrednim
dostępem do gabinetów lekarskich (częścią gabinetów z fotelem
ginekologicznym) bez możliwości zamknięcia na zamek drzwi od strony
gabinetów. Drzwi pokoju pielęgniarskiego znajdujące się naprzeciwko
fotela pielęgniarki otwierają się wprost na fotel ginekologiczny (brak
parawanu), przed fotelem pielęgniarki stoi biurko, a z drugiej strony
znajdują się dwa fotele dla pacjentów, jeśli pacjenci wychylą się,
wstaną, przesuną o kilka metrów, także oni znajdą się naprzeciwko drzwi
do gabinetu ginekologicznego.



Ośrodek odniósł się w swojej odpowiedzi do tej części raportu wskazując:



„Posiadamy 4
gabinety ginekologiczne. Każdy gabinet jest podzielony na dwie części:
część typu office i część do badania ginekologicznego. Jedynie jeden z
gabinetów ma komunikację z gabinetem zabiegowym, w którym przebywają
pielęgniarki i położne od strony pokoju badań. To przejście nie jest
nigdy używane przez pielęgniarki. Pielęgniarki zawsze korzystają z
głównego wejścia do części "biurowej". Owo kontrowersyjne przejście
jest używane jedynie przez lekarza, lub pacjentów, którzy mogą przejść
bezpośrednio do gabinetu zabiegowego. Raport sprawia wrażenie, że
pielęgniarki swobodnie wchodzą do gabinetów w trakcie badania pacjentów
- takie sytuacje nigdy nie mają miejsca”




W każdej z łazienek przylegających do gabinetów lekarskich brakowało
jednorazowych koszulek, które zostały natychmiast "dołożone" podczas
naszej wizyty z pomieszczenia gabinetu, w którym się aktualnie
znajdowałyśmy. Rozplanowanie przeznaczenia pomieszczeń w budynku jest
bardzo przemyślane i nie naraża pacjentów na dyskomfort (z wyjątkiem
uwagi opisanej w części rozplanowania gabinetu pielęgniarskiego).



Dobrą praktyką, którą zaobserwowałyśmy i którą potwierdzili pacjenci,
jest wychodzenie lekarza po pacjentów do poczekalni. Z rozmów z
personelem wynika, że prawo do obecności osoby bliskiej jest
respektowane.  Warunki panujące w pomieszczeniach umożliwiają
realizację tego prawa (dodatkowe fotele w gabinetach i jednym z pokojów
do oddawania nasienia). W trakcie wywiadów pacjenci udzielali jednak
rozbieżnych informacji na ten temat: „zawsze wchodzimy razem”, „lekarz
zawsze prosi razem” oraz „Czy była
Pani/Pan pytana o to, czy życzy sobie Pani/Pan obecności osoby bliskiej
podczas badań lub zabiegów?” - „Nie”, „Czy kiedykolwiek Pani/Pan sama o
to poprosiła?” - „Nie, myśleliśmy, że nie wolno.”


12. Prawo do
dokumentacji medycznej


W rozmowie z pracownicą rejestracji opisano procedurę składania wniosku
o dokumentację medyczną: pacjent składa wniosek w postaci formularza do
dyrektora medycznego, sporządzenie kopii/wyciągu trwa do siedmiu dni
roboczych i jest płatne 0,70 gr za stronę zgodnie z Rozporządzeniem
Ministra Zdrowia. Pacjenci nie wskazywali żadnych uchybień w tym
zakresie i wskazywali, iż dokumentacja była wydawana od razu; nie
odnotowano sytuacji nierespektowania prawa pacjenta do dokumentacji.


13. Osoby
niepełnosprawne i ich prawo do leczenia


Osoby niepełnosprawne nie powinny mieć trudności w poruszaniu się po
Ośrodku. Wyposażenie gabinetów jest przystosowane do potrzeb osób
niepełnosprawnych – fotele ginekologiczne są obniżane, w Ośrodku są
szerokie przejścia, brak progów, windy, wyznaczone miejsca dla osób
niepełnosprawnych na parkingu. Wątpliwości dotyczą jedynie braku
łazienki przylegającej do gabinetów ginekologicznych i pokoju
pielęgnacyjnego dostosowanej do potrzeb osoby niepełnosprawnej i/lub
poruszającej się na wózku (konieczność korzystania z łazienki
ogólnodostępnej). Ośrodek posiada jedną łazienkę przystosowaną do
potrzeb osób niepełnosprawnych - jest to łazienka dla osób obojga płci
i znajduje się obok rejestracji, w poczekalni.

 

14. Pary
nieheteroseksualne


Monitoring odbywał się w lutym 2015
roku, kiedy nie obowiązywała jeszcze Ustawa o leczeniu niepłodności
uniemożliwiająca parom jednopłciowym i kobietom samotnym korzystanie z
prawa do leczenia niepłodności . W związku z powyższym obserwacji
monitoringowej poddano również sytuację obu tych grup oraz ich dostęp
do leczenia i sposób traktowania tej kwestii przez każdy z Ośrodków.
Włączamy tę część do raportu pomimo zmiany prawa, jaka nastąpiła w
trakcie projektu, uważając mimo wszystko te obserwacje za cenne dla
pacjentów i uzupełniające obraz funkcjonowania Ośrodka.




Wydaje się, że Ośrodek traktuje pacjentów w sposób wolny od
dyskryminacji ze względu na status cywilny, materialny, stan zdrowia
czy wiek (potwierdzają to rozmowy z personelem i pacjentami Ośrodka i
spostrzeżenia poczynione przez obserwatorki w trakcie tych rozmów).



Jeśli chodzi o równe traktowanie wszystkich pacjentów, niezależnie od
orientacji seksualnej,  czy stanu cywilnego, na podstawie
przekazanej przez Ośrodek dokumentacji oraz niektórych informacji
znalezionych na stronie internetowej, można założyć, że Ośrodek nie
jest przygotowany na przyjęcie lub nie przewiduje leczenia osoby bez
partnera lub pary nieheteroseksualnej - język części dokumentów z góry
zakłada orientację heteroseksualną. Nie przygotowano odrębnych
dokumentów dla kobiet samotnych.


15. Opieka psychologiczna



 
Psycholog jest na stałe zatrudniony w Ośrodku. Współpracuje z Ośrodkiem
w zakresie szkolenia personelu (personel może liczyć na konsultacje,
np. w zakresie radzenia sobie w trudnych sytuacjach w kontakcie z
pacjentami), uczestniczy w zebraniach zespołu. Jest to osoba z 
doświadczeniem w terapii osób borykających się z problemem
niepłodności, w trakcie specjalizacji psychologii klinicznej. Przyjmuje
w Ośrodku raz w tygodniu i konsultacje są płatne (z wyjątkiem pacjentów
korzystających z dawstwa gamet i zarodków). W trakcie rozmowy z
Obserwatorką lekarz wskazywał jednak na znikomą potrzebę konsultacji
pacjentów z psychologiem  - wynikającą jego zdaniem z braku chęci
pacjentów. To samo podkreślała pielęgniarka. Z rozmowy z Osobą
zarządzającą Ośrodkiem wynika, że pacjenci często nie są zainteresowani
taką pomocą. Osoba zarządzająca jest zdania, że należy pacjentów
informować o możliwości wizyty u psychologa, postępując jednak przy tym
z dużą dozą ostrożności, aby nikogo nie urazić. W trakcie wywiadu
podkreślono, że wsparcie psychologa może być niekiedy wskazane i bardzo
potrzebne, jednak nie należy podchodzić do tego aspektu leczenia
rutynowo, tzn. kierować wszystkich pacjentów na konsultacje
psychologiczne.



Spotkania z psychologiem odbywają się w gabinecie ginekologicznym
znajdującym się na parterze na końcu korytarza poczekalni.
Pomieszczenie nie jest opisane jako gabinet psychologiczny. Składa się
dwóch odrębnych części i - zdaniem Obserwatorek – wydaje się  być
dobrze przystosowane do konsultacji (część gabinetu ze sprzętem i
fotelem może być całkiem zamknięta). Minusem jest fakt, że wszędzie w
pomieszczeniu znajdują się informacje pozostawiane przez lekarza
(notatki pod szybą na biurku, ulotki). W rozmowie z osobą zarządzającą
Obserwatorka dowiedziała się jednak, że praktykuje się również
organizowanie spotkania z psychologiem poza Ośrodkiem, jeśli pacjenci
wyrażą taką chęć lub personel uzna, że to lepsze rozwiązanie, aby
spotkać się na „neutralnym gruncie”. Zgodnie z informacją przekazaną
przez Osobę zarządzającą w trakcie wywiadu miesięcznie z konsultacji
korzysta około kilkunastu osób, co wydaje się – naszym zdaniem –
wskazywać jednak na zainteresowanie pacjentów, szczególnie iż są to
konsultacje płatne i że pacjenci, z którymi rozmawialiśmy deklarowali,
iż personel nie przekazywał im informacji o możliwości konsultacji
psychologicznych, a tym bardziej do nich nie zachęcał.


16. Standardy w
dawstwie i biorstwie gamet oraz zarodków


Monitoring prowadzono w okresie
sprzed obowiązywania Ustawy o leczeniu niepłodności, dlatego wiele z
naszych obserwacji odnosi się do polityki jawnego dawstwa i wyboru
dawców, które obecnie są prawnie zakazane. Mimo to włączamy te uwagi do
raportu, ponieważ nadal pozostają integralną częścią „Pacjenckich
standardów w leczeniu niepłodności” i odnoszą się również szerzej do
rekomendacji europejskich (ESHRE 2001, ESHRE 2015).




Ośrodek prowadzi własny bank komórek jajowych oraz nasienia. Informacja o tym znajduje się również na stronie WWW.

W trakcie rozmowy z jedną z pacjentek odnotowano, że przekazała swoje
komórki jajowe do banku Ośrodka - zdecydowała się zostać dawczynią.
Personel nie wpływał na decyzję pacjentki, ale też nie informował o:

  • możliwości skorzystania z bezpłatnej konsultacji psychologicznej;
  • możliwości zostawienia nieidentyfikujących/indentyfikujących informacji o sobie;
  • stanie prawnym, braku centralnej kontroli, braku gwarancji anonimowości.

Pacjentka nie wiedziała o żadnym z powyższych, dowiedziała się dopiero
z pytań w trakcie wywiadu z Obserwatorkami. Pacjentka potwierdza, że
podpisała umowę o dawstwo komórek jajowych (Obserwatorki nie dysponują
dokumentem, Ośrodek nie przesłał umów).



Zgodnie z informacją przekazaną przez Osobę zarządzającą, pacjenci mogą
samodzielnie wybrać dawcę i otrzymać następujące informacje
nieidentyfikujące: grupa krwi, stan zdrowia, cechy fenotypowe,
wykształcenie, wiek, pochodzenie etniczne.



Ośrodek limituje liczbę potomstwa jednego dawcy/jednej dawczyni 6, a w
woj. małopolskim 4. Pacjent-biorca na przyszłość może rezerwować tylko
nasienie. W banku nie deponują nasienia dawcy/dawczynie nieanonimowi,
choć daje im się taką możliwość. Osoba zarządzająca natomiast
poinformowała nas, iż Ośrodek korzysta również z zewnętrznych banków
nasienia, jednak nie orientuje się, czy deponują tam nasienie również
dawcy nieanonimowi (np. w duńskim Cryosie dawcy nieanonimowi stanowią
dużą grupę dawców- informacja nasza) i że sytuacje pytań pacjentów o
dawstwo nieanonimowe: „to okazjonalnie zdarzające się sytuacje”.
Mimo to sądzimy, iż nawet jeśli takie sytuacje zdarzają się rzadko,
dobrze jest informować pacjentów o możliwościach w tym zakresie.
Dawstwo międzypacjenckie komórek jajowych zdarza się rzadko. Ośrodek
gromadzi dodatkowe nieidentyfikujące informacje o dawcach i przekazuje
je biorcom. Jak wspominano wyżej, w proces rekrutacji dawców nie jest
zaangażowany psycholog: „Nie bardzo by to było odpowiednie, gdyby był przymus takich konsultacji, dostęp do konsultacji jest swobodny”
(cytat osoba zarządzająca). Zwracamy jednak uwagę, iż rekrutacja
psychologiczna kandydatów na dawców badająca m.in. stabilność ich
motywacji, jest odpowiedzialnym działaniem na rzecz pacjentów-biorców,
z którymi Ośrodek zawiera umowy/zgody, szczególnie iż takie są również
zalecenia ESHRE oraz ASRM, zgodnie z którymi psychologiczna ocena
kandydatów na dawców powinna być obowiązkowa. Tym samym konsultacje
psychologiczne niekoniecznie muszą być w interesie samych dawców
(zainteresowanych oddaniem nasienia i otrzymaniem rekompensaty), za to
zawsze powinny być w interesie Ośrodków i ich pacjentów-biorców. W
rozmowie z nami osoba zarządzająca wskazała również, iż pacjenci biorcy
nie otrzymują materiałów edukacyjnych na temat dawstwa dotyczących
aspektów psychologicznych, społecznych, ale też zawierających
informacje o grupach wsparcia, poradnikach i grupach dyskusyjnych dla
rodziców dzięki dawstwu: „Być może Nasz Bocian przygotowałby takie materiały”.
Stowarzyszenie Nasz Bocian od 2010 roku prowadzi kampanię „Powiedzieć i
Rozmawiać” dedykowaną wyłącznie dawstwu i biorstwu gamet, której
częścią są bezpłatne poradniki dla rodziców (dostępne jako PDF oraz
drukowane do dyspozycji wszystkich zainteresowanych ośrodków), jak
również od 2010 roku prowadzi Linię Pomocy Pacjent dla Pacjenta, w
której pracują również wolontariusze – rodzice dzięki dawstwu,
udzielający wsparcia i informacji w tym zakresie.


17. NASZE REKOMENDACJE



Zamieszczamy nasze rekomendacje w dwóch osobnych działach: dobrych praktyk oraz rekomendacji



Dobre praktyki:


  1. Uwagę zwraca ilość i różnorodność szkoleń, jakie są proponowane
    personelowi Ośrodka. Należy docenić dużą dbałość kierownictwa o
    nieustanne podnoszenie kwalifikacji i umiejętności nie tylko w zakresie
    wiedzy przedmiotowej (szczególnie istotne dla pacjentów mogą być
    informacje o certyfikatach embriologicznych posiadanych przez
    embriologów pracujących w Ośrodku, ale także informacje o szerokiej
    współpracy międzynarodowej podejmowanej przez Ośrodek), ale również w
    zakresie komunikacji i postępowania z pacjentami (szkolenia miękkie);
  2. W trakcie monitoringu odnotowałyśmy wiele wypowiedzi personelu
    świadczących o dobrej atmosferze panującej w zespole i otwartości
    kierownictwa na inicjatywy personelu. Dobre relacje między personelem
    mają również bezpośredni wpływ na komfort leczących się w Ośrodku
    pacjentów;
  3. Docenić należy publikację własną Ośrodka, czyli informator dla
    pacjentów, który zawiera wiele ważnych informacji podanych w
    przejrzysty i zrozumiały sposób;
  4. Strona internetowa Ośrodka jest przejrzysta i łatwa w nawigacji,
    można znaleźć na niej większość ważnych informacji o samej ofercie
    Ośrodka, wiadomości z zakresu leczenia niepłodności, jej diagnozowania
    etc. Naszą uwagę zwróciło również udostępnianie pacjentom w przestrzeni
    poczekalni publikacji zagranicznych i prasy przedmiotowej skierowanej
    do pacjentów (np. „Chcemy być rodzicami”).

Rekomendacje


  1. Rekomendujemy uzupełnienie informacji na stronie internetowej o
    informacje na temat ewentualnych skutków ubocznych leczenia, jak
    również uzupełnienie cennika na stronie o informacje dotyczące procedur
    z zastosowaniem gamet i zarodków dawców;
  2. Zachęcamy do informowania pacjentów o możliwości skorzystania z
    konsultacji psychologicznych w Ośrodku. Długotrwałe leczenie jest
    źródłem silnego stresu. Warto zadbać o odpowiednie warunki realizacji
    procesu leczenia, przeprowadzania procedur i zabiegów pokazując
    pacjentom jak radzić sobie z emocjami. Sugerujemy  również ponowną
    refleksję nad tym, czy konsultacja psychologiczna dla kandydatów na
    dawców powinna być obligatoryjna czy dobrowolna;
  3. Namawiamy do rozważenia wstawienia parawanu (między fotelem
    ginekologicznym a drzwiami) w gabinetach ginekologicznych połączonych z
    pokojem położnych/pielęgniarek, aby zadbać o komfort pacjentki i
    poszanowanie jej prawa do prywatności/intymności  i uniknąć
    sytuacji, w której w trakcie badania ktoś otworzy drzwi i z gabinetu
    położnych/pielęgniarek będzie można zobaczyć pacjentkę w trakcie
    badania;
  4. Sugerujemy umieszczenie na stronie WWW informacji o internetowych
    grupach wsparcia dla pacjentów i korzystanie z tego źródła również w
    pracy z pacjentami, szczególnie że część funkcjonujących serwisów
    pacjenckich podlega ścisłej moderacji merytorycznej i jest prowadzona w
    zgodzie z rekomendacjami medycznymi PTG i PTMR , więc stanowi rzetelne
    i wiarygodne źródłoinformacji ( www.nasz-bocian.pl, www.powiedziecirozmawiac.pl,
    www.nieplodnoscboli.pl);
  5. Rekomendujemy udostępnienie w poczekalni materiałów drukowanych z
    zakresu leczenia niepłodności, adopcji, dawstwa i biorstwa gamet i
    zarodków (np. bezpłatne poradniki „Powiedzieć i Rozmawiać”
    Stowarzyszenia NASZ BOCIAN). Lista publikacji, którą warto uwzględnić
    na stronie WWW dla pacjentów:


Poradniki:

Zajść w ciążę. Przewodnik dla par, Piotr Pierzyński, Wydawnictwo
CMR
Jak szybko zajść w ciążę, Christopher Wiliams, Wydawnictwo Purana
Niepłodność. Pomoc medyczna i psychologiczna, Bogna Pawelec,
Wojciech Pabian, Wydawnictwo Słowa Smak
Opowieści terapeutyczne o niepłodności, Bogda Pawelec,
Wydawnictwo Feeria
Drogi ku płodności, wszystko o leczeniu, diagnostyce i metodach
wsparcia w niepłodności, pod red. Zacharek, Wydawnictwo Zacharek Dom
Wydawniczy
Kiedy dziecko każe na siebie czekać, Marie Mornet, Michel Mornet,
Wydawnictwo Esprit

Publikacje popularnonaukowe i
beletrystyka:

Doświadczenie In Vitro. Niepłodność i nowe technologie
reprodukcyjne w perspektywie antropologicznej, autorzy: Magdalena
Radkowska-Walkowicz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Płodność. Powrót do źródeł, Małgorzata Zimoń, Marcin Zimoń,
Wydawnictwo Inspiracje
O śmierci, seksie i metodzie in vitro, Zdzisława Piątek,
Wydawnictwo Universitas
Dzieci z chmur. Opowieść o adopcji i macierzyństwie, Justyna
Bigos, Beata Mozer, Wydawnictwo Nasza Księgarnia
Dawanie życia. Problemy wspomagania rozrodu człowieka, pod red.
Janusza Gadzinowskiego, Janusza Wiśniewskiego i Leszka Pawelczyka,
Wydawnictwo Filozofia i Logika
Dziecko ze szkła. In vitro – moja droga do szczęścia, Dagmara
Weinkiper-Halsing, Wydawnictwo E-media
Niepłodność, Seli Emre, Wydawnictwo Urban & Partner
Niepłodność. Szkoła przetrwania, Judith C. Daniluk, Wydawnictwo
Sensus
Płodność, niepłodność, bezpłodność, Kaye Philippa, Wydawnictwo
PZWL

Publikacje naukowe:

Niepłodność i rozród wspomagany, pod red. Jerzego Radwana i
Sławomira Wołczyńskiego, Wydawnictwo Termedia
Algorytmy diagnostyczno-lecznicze w niepłodności, pod red.
Sławomira Wołczyńskiego i Michała Radwana, Instytut Medycyny Pracy
Niepłodność. Zagadnienie interdyscyplinarne, pod red. Emilii
Lichtenberg-Kokoszki, Oficyna Wydawnicza IMPULS

18. Komentarz osrodka do raportu

It appears your Web browser is not configured to display PDF files. No worries, just click here to download the PDF file.



Data wypełnienia ankiety
pon., 07/27/2015 - 20:24 Zobacz ankietę
pt., 07/17/2015 - 18:00 Zobacz ankietę
pt., 06/26/2015 - 21:24 Zobacz ankietę
pt., 06/26/2015 - 17:13 Zobacz ankietę
czw., 06/25/2015 - 13:52 Zobacz ankietę
pon., 06/22/2015 - 20:52 Zobacz ankietę
Zaloguj się aby wypełnić ankietę.