Centrum Medycyny Rozrodu ARTVIMED

Istnieje od 2010 roku

  • bierze udział w monitoringu Stowarzyszenia NASZ BOCIAN
  • jest Realizatorem programu refundacji in vitro
  • raportuje przeprowadzone zabiegi IUI i IVF w ramach European IVF Monitoring od roku 2010
  • zapoznał się z oczekiwaniami pacjentów spisanymi w postaci Standardów Pacjenckich
  • deklaruje stosowanie standardów terapeutycznych PTG SPiN i PTMR
  • personel Ośrodka uczestniczy w szkoleniach ESHRE i posiada certyfikaty ESHRE
  • posiada certyfikat ISO i/lub CMJ

Dane placówki

pin

Adres:

ul. Legendy 3
30-146 Kraków

phone

Telefon:

12 661 30 30

Nasza lokalizacja

Raport finalny 2015


Nazwa Ośrodka Artvimed
Data przeprowadzonego monitoringu 27.01.2015



Spis treści raportu:

1. Podstawowe informacje o Ośrodku

2. Opis Ośrodka

3. Strona www Ośrodka, rzetelność informacji i
przejrzystość pracy Ośrodka wobec pacjenta

4. Program refundacyjny

5. Rejestracja wizyty

6. Wizyta lekarska: przebieg wizyty

7. Opieka nad mężczyzną

8. Opieka nad kobietą

9. Umowy z NFZ

10. Prawo: umowy
cywilnoprawne i prawa pacjenta

11. Prawo do
intymności i obecności osoby bliskiej

12. Prawo do
dokumentacji medycznej

13. Osoby
niepełnosprawne i ich prawo do leczenia

14. Pary nieheteroseksualne

15. opieka psychologiczna

16. Standardy w
dawstwie i biorstwie gamet oraz zarodków

17. NASZE REKOMENDACJE





1. Podstawowe informacje o Ośrodku


Ośrodek przestrzega algorytmów diagnostyczno-terapeutycznych Polskiego
Towarzystwa Medycyny Rozrodu oraz Sekcji Płodności i Niepłodności
Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego. Ośrodek raportuje swoje wyniki
do ESHRE od 2010 roku oraz ma wdrożony system zarządzania jakością ISO
9001:2008. Personel Ośrodka posiada członkostwo w ESHRE, uczestniczy w
szkoleniach ESHRE i posiada certyfikaty ESHRE (dwóch embriologów
posiada certyfikat Clinical Embryologist ESHRE). Ośrodek zadeklarował
znajomość „Pacjenckich standardów w leczeniu niepłodności 2014”
przygotowanych przez Stowarzyszenie NASZ BOCIAN. Ośrodek nie wykonuje
badań/zabiegów w ramach umowy z NFZ.



2. Opis Ośrodka


Ośrodek mieści się w samodzielnym budynku. Pomieszczenia Ośrodka
znajdują się na jednym poziomie, wejście jest przystosowane do potrzeb
osób niepełnosprawnych. Przed Ośrodkiem znajduje się parking, jednak
dojazd transportem publicznym może sprawiać problemy, ponieważ
najbliższa pętla autobusowa znajduje się w sporej odległości (ok. 15
minut pieszo). Budynek jest dobrze i czytelnie oznaczony.



Sytuacja badawcza:



W dniu przeprowadzania monitoringu Ośrodek pracował i odbywały się
regularne wizyty. Pacjenci zgłaszali się spontanicznie do wywiadów z
nami, nie były to osoby poproszone z wyprzedzeniem przez personel o
wzięcie udziału w monitoringu.



3. Strona www Ośrodka, rzetelność informacji i przejrzystość pracy
Ośrodka wobec pacjenta


Ośrodek posiada stronę
internetową. Wszyscy pacjenci, z którymi rozmawiałyśmy, byli zgodni, że
strona www jest przejrzysta i łatwa w nawigacji. Potwierdzają to
również nasze obserwacje. Na stronie udostępniono dużo istotnych dla
pacjenta informacji dzieląc je na sekcje i rozszerzenia, co pozwoliło
na szerokie omówienie badań i zabiegów (włącznie z możliwymi
powikłaniami, zdrowiem dzieci, polityką Ośrodka w zakresie tzw.
nadliczbowych zarodków, informacjami dla par niezgadzających się na
mrożenie zarodków) bez wrażenia przytłoczenia czytelnika tekstem. Co
istotne, Ośrodek w materiałach dostępnych na swojej stronie powołuje
się często na rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i na
ustalenia/rekomendacje ESHRE.  Brakuje jedynie informacji odnośnie
biopsji jądra, a to badanie jest częścią oferty Ośrodka. Wyczerpująco
omówiono program ministerialny refundacji procedury in vitro. 
Informacje dotyczące leczenia są szczegółowe, prezentowane na stronie
materiały mają różnorodną formę (również prezentacje online), co należy
uznać za dobrą praktykę. Naszą uwagę zwróciło również podawanie
orientacyjnych statystyk dla pacjentów w tekstach informacyjnych i
uzupełnienie ich statystykami szczegółowymi w zakładce „wyniki
leczenia”. Szerzej o tym poniżej. W trakcie wywiadu z lekarzem okazało
się, że pacjenci kierowani są na laparoskopię do Szpitala im Rydygiera
w Krakowie - nie ma tej informacji na stronie www. Podczas obserwacji
ta informacja się potwierdziła - para została tam skierowana
(informacja uzyskana przez obecność przy recepcji, nie podczas wywiadu).

 

Personel zatrudniony w Ośrodku posiada swoje wizytówki umieszczone na
stronie, z reguły zawierają one zdjęcie i krótki biogram. W zakładce
opisano wizytówki lekarzy, embriologów, położnych i psychologa, nie ma
wizytówek pracowników rejestracji. Uwagi odnośnie wizytówki psychologa
przekazujemy bardziej szczegółowo w części Raportu „Opieka
psychologiczna”.



Z przeprowadzonych wywiadów wynika, że większość informacji
przekazywana jest pacjentom bezpośrednio przez lekarza. Deklarowana
przez Osobę zarządzającą i lekarza możliwość zadawania pytań i
wyjaśniania wątpliwości została potwierdzona przez pacjentów. Osoby
pracujące w rejestracji to jednocześnie położne. Położne udzielają
informacji w pierwszej kolejności, dokonują wstępnej selekcji
informacji uzyskanych od pacjentów i odpowiadają na ogólne pytania
pacjentów. Szczególnie duża ilość informacji przekazywanych przez
położne/rejestrację dotyczy programu refundacji leczenia metodą in
vitro. Należy jednak zwrócić uwagę, iż ze względu na przestrzenną
organizację pracy Ośrodka (rejestracja, poczekalnia i pokój nasienia są
umieszczone obok siebie)  przekazywanie informacji przez
pracowników rejestracji/położne trudno nazwać dyskretnym. Wszystko się
dzieje przy ladzie recepcyjnej, na oczach innych pacjentów (np.
objaśnianie pacjentowi procedury oddawania nasienia w pokoju do
pobrania otwartym na oścież, w jego progu – sytuacja zaobserwowana
podczas monitoringu).

 

Jeśli idzie o linię dyżurną dla pacjentów:



Ośrodek nie prowadzi linii dyżurnej dla pacjentów, jednak udostępnia
numery telefonów lekarzy, w przypadku pacjentów po zabiegach jest to
kontakt całodobowy. Jeśli idzie o pacjentów korzystających z programu
refundacyjnego kontakt telefoniczny z pacjentem ma miejsce od momentu
kwalifikacji do 6-7 tygodnia ciąży. Wszyscy pacjenci, z którymi
rozmawiałyśmy, potwierdzili otrzymanie numeru telefonu do lekarzy i
pozostawanie z nimi w kontakcie.



Jeśli idzie o materiały informacyjne dostępne w Ośrodku:




Przeważająca ilość materiałów informacyjnych udostępnianych przez
Ośrodek w poczekalni ma charakter reklamowy. W rejestracji znajdują się
ogólnodostępne Poradnik Praw Pacjenta oraz książka Bogdy Pawelec
"Opowieści terapeutyczne o niepłodności". Informacje o banku nasienia
dostępne są wyłącznie w języku angielskim. Część informacji o leczeniu
zawarta jest w dokumentacji podpisywanej z pacjentami, jednak z 
naszej obserwacji wynika, iż najczęstszym źródłem informacji dla
pacjentów i źródłem odesłań dla personelu jest strona internetowa
Ośrodka. Z deklaracji lekarzy wynika ponadto, że każdy pacjent dostaje
pisemne informacje o swoim stanie zdrowia wraz z planem leczenia i
zaleceniami. Potwierdziło się to w stosunku do pacjentów leczonych
metodą in vitro. Para w trakcie procedury IUI nie dostała pisemnego
podsumowania wizyty.



Jeśli idzie o politykę informacji o kosztach leczenia w Ośrodku: 



Cennik umieszczono na stronie internetowej Ośrodka, więc koszty
zabiegów i badań są jawne, ale nie było możliwości potwierdzenia cen
zabiegów i badań zamieszczonych na stronie www z cenami podawanymi w
Ośrodku, ponieważ w Ośrodku nie było cennika w formie drukowanej, jak
również brakowało tablicy informacyjnej. Na uwagę zasługuje szczegółowe
opisanie na stronie internetowej ceny w przypadku inseminacji nasieniem
partnera bądź dawcy,  w tym drugim przypadku Ośrodek podał nazwy
zagranicznych banków nasienia, z którymi współpracuje, co należy uznać
za dobrą praktykę. Brakuje jednak informacji o koszcie procedury
adopcji zarodka i in vitro z komórkami dawczyni (z informacji
udzielonych przez osobę zarządzającą wynikało wprawdzie, iż Ośrodek
przeprowadza mało takich procedur, niemniej jednak warto byłoby ujawnić
ich koszty, skoro są wykonywane).  Pacjenci, z którymi
rozmawiałyśmy, potwierdzili zgodność cen umieszczonych na stronie www z
rzeczywistymi cenami zabiegów. Pacjent zatem ma możliwość sprawdzenia
oferty Ośrodka bez konieczności wnoszenia opłaty za wizytę (z wyjątkiem
dwóch opisanych wyżej procedur). Strona www zawiera szczegółowe
informacje na ten temat, na zapytania odpowiada także personel recepcji
(telefonicznie, mailowo, osobiście).  Wszyscy pacjenci
zadeklarowali otrzymanie faktur/paragonów w związku z każdym
przeprowadzonym zabiegiem, wizytą itd.



Jeśli idzie o procedurę składania skarg:




Pacjenci mogą złożyć skargę na pracę Ośrodka, jako adresata skargi
wskazano nam „współwłaściciela Ośrodka, lekarza”. Zgodnie z deklaracją
osoby zarządzającej, do tej pory Ośrodkowi nie zdarzyły się skargi,
były jedynie „życzliwe uwagi”.
Ośrodek nie posiada druku skargi i deklaruje, że gdyby pacjenci takową
złożyli, byłaby rozpatrywana przez właściciela Ośrodka, udzielono by na
nią odpowiedzi pisemnej (zakładając pisemną formę skargi), a pacjentom
przysługiwałaby możliwość odwołania się. Prawo pacjenta do złożenia
skargi jest również potwierdzone Regulaminem Organizacyjnym Ośrodka.



Jeśli idzie o politykę informacyjną Ośrodka o skuteczności zabiegów:



Ośrodek podaje statystyki swojej skuteczności na stronie internetowej.
Statystyki są podawane dla IVF, IVF ICSI, inseminacji z nasieniem
partnera i inseminacji z nasieniem dawcy, z rozbiciem na poszczególne
lata i z różnicowaniem na: ciąże biochemiczne i kliniczne, po
transferach zarodków transferowanych w cyklu świeżym i mrożonym, co
należy uznać za bardzo dobrą praktykę. Statystyki są również
umieszczone w formularzach zgód na poszczególne zabiegi. Osoba
zarządzająca zapytana o to, czy Ośrodek udostępnia swoją skuteczność w
ramach prowadzonego programu refundacyjnego, udzieliła odpowiedzi: „To
pytanie nie powinno być kierowane do Ośrodka. Zastanawialiśmy się, czy
rozbić te dane, ale nie wiemy, czy jesteśmy do tego uprawnieni.
Właścicielem tych danych jest Ministerstwo Zdrowia”
. Zwracamy
uwagę, iż zgodnie z Ustawą o dostępie do informacji publicznej
'właścicielami' publicznych danych (tj. danych pochodzących z programów
realizowanych ze środków publicznych) są wszyscy obywatele, którzy mają
prawo o nie wnioskować i mają obowiązek je otrzymać.

 

Jeśli idzie o politykę SET (transfer pojedynczego zarodka) w Ośrodku:

 

W części dotyczącej opisu transferu zarodka (strona WWW) można przeczytać:



4.2. W trakcie transferu podaje się
do jamy macicy zwykle jeden lub dwa zarodki. Jedynie w uzasadnionych
przypadkach (takich jak niska jakość zarodków, wiek pacjentki powyżej
35 rż) dopuszczalne jest podanie do jamy macicy maksymalnie trzech
zarodków. Pozostałe uzyskane zarodki zamraża się.




Zauważamy uwagę, iż nie jest to zgodne z zaleceniami ESHRE mówiącymi o
transferze pojedynczego zarodka (w szczególnych przypadkach
dwóch)  z uwagi na bezpieczeństwo kobiety i płodu. Jednocześnie
jednak w dziale „Wyniki leczenia” w części dotyczącej roku 2012, można
przeczytać:



W roku 2012 niski odsetek ciąż
mnogich uzyskaliśmy dzięki ograniczeniu ilości transferowanych
zarodków.  Coraz częściej proponujemy transfer pojedynczego
zarodka!



4. Program refundacyjny


Ośrodek jest realizatorem programu od dnia 01 lipca 2014 roku.
Większość pacjentów Ośrodka (wg słów osoby zarządzającej jest to aż 90%
pacjentów Ośrodka) korzysta z programu refundacji. Strona www zawiera
wyczerpujące informacje na ten temat oraz zawiera odsyłacze do strony
ministerialnej dla pacjentów refundacyjnych, jak również odsyłacze do
listy leków refundowanych. Ośrodek deklaruje równe traktowanie
pacjentów korzystających z programu, jak i pacjentów tzw. komercyjnych.
W relacji pacjentów również nie zauważono żadnych przejawów nierówności
w tym zakresie.



Ośrodek informuje pacjentów na swojej stronie, iż oferuje „krótkie terminy w ramach rządowego programu leczenia niepłodności”.


5. Rejestracja wizyty


Rejestracja znajduje się tuż przy wejściu do Ośrodka. Jednakże,
ponieważ osoby tam pracujące są również położnymi, zdarza się, że
rejestracja jest pusta (taką ją zastały obserwatorki po wejściu do
Ośrodka). W rejestracji często pojawiają się zarówno lekarze, jak i
embriolodzy. Z informacji uzyskanych od pacjentów wynika, iż zdarza
się, że lekarz odbiera telefon i umawia wizytę. Tym samym można odnieść
wrażenie, iż obsługa rejestracji jest wspólnym zadaniem i że nie ma
wyznaczonej osoby ściśle zadedykowanej tylko obsłudze rejestracji. Ze
względu na ograniczoną ilość miejsca trudno mówić o respektowaniu prawa
do intymności, o czym szerzej napisano w dalszej części raportu, w
dziale „Prawo do intymności i obecności osoby bliskiej”. Do dyspozycji
pacjentów oczekujących w poczekalni jest jedna toaleta, jest to toaleta
wspólna dla kobiet i mężczyzn, dostosowana do potrzeb osób
niepełnosprawnych.



W poczekalni zapewniono także dostęp do napojów gorących (kawa,
herbata) oraz wody, pacjenci mogą korzystać z napojów nieodpłatnie.



Zgodnie z deklaracją lekarza i pracowników rejestracji średni czas
oczekiwania na wizytę to jeden tydzień. Pacjenci podkreślali, że
spóźnienia mają miejsce rzadko, a niekiedy wręcz wizyty odbywają się
przed czasem. Lekarz udzielił nam ponadto informacji o stałym grafiku
pracy Ośrodka, gdzie wizyty pacjentów będących już w procesie terapii
odbywają się: „na bieżąco w ramach potrzeb”, natomiast zabiegi są wykonywane przez Ośrodek po godzinie 17.00.



Płatność możliwa jest zarówno gotówką, jak i kartą. Wszyscy pacjenci
zawsze otrzymują rachunki/faktury (zostało zgodnie potwierdzone przez
pacjentów).  Personel rejestracji pracuje również w placówkach
publicznych, gdzie deklaruje odbycie szkoleń z kontaktu z
 pacjentami. W Ośrodku nie przeprowadza się szkoleń nastawionych
na potrzeby samej rejestracji/położnych, zgodnie z informacją uzyskaną
od osoby zarządzającej: „Odbywają
się szkolenia wewnętrzne, dotyczą ISO, są wymogi określone w
procedurach, takie szkolenia odbywają się dość często, zawsze w
momencie zmiany procedur”
. Z rozmów z personelem wynika, iż
doceniłby możliwość odbycia specjalistycznych szkoleń dotyczących pracy
z pacjentami niepłodnymi, zwłaszcza w zakresie dawstwa gamet i adopcji
prenatalnej Personel doceniłby także wsparcie psychologiczne  w
zakresie radzenia sobie z trudnymi sytuacjami w kontakcie z pacjentami.


6. Wizyta lekarska: przebieg wizyty


Przebieg wizyty lekarskiej jest regulowany procedurą zwyczajową
(niespisaną) i zgodnie z deklaracją lekarza polega na omówieniu
proponowanego leczenia, skutków ubocznych, skuteczności. Czas trwania
pierwszej wizyty był przez pacjentów określany jako 10-30 minut, czas
trwania kolejnych wizyt jako ok. 20 minut, jednak wszyscy nasi rozmówcy
zadeklarowali, iż był to w ich odczuciu czas wystarczający na zadanie
pytań i wyjaśnienie wątpliwości. W opinii pacjentów, z którymi
rozmawiałyśmy, lekarz udzielał informacji w sposób zrozumiały, a wizyty
lekarskie nie były przerywane wejściem osób trzecich. Deklarowana przez
lekarza nieskrępowana obecność osoby najbliższej podczas każdej wizyty
i zabiegu (z wyjątkiem tych ze znieczuleniem ogólnym)  nie
potwierdziła się w relacji jednej z par, z którą rozmawiałyśmy:
pacjentka została sama poproszona do gabinetu: "Teraz tylko Panią poproszę",
co nie wydawało się być medycznie uzasadnione (monitorowanie
pęcherzyka), a para zwróciła na to potem uwagę w wywiadzie mówiąc „Chciałam być z mężem, ale nie zapytałam lekarza, czy mąż może wejść”.


7. Opieka nad mężczyzną


W Ośrodku znajduje się jeden pokój do oddawania nasienia. Jest on
umieszczony naprzeciwko ogólnodostępnej łazienki, więc osoby znajdujące
się w poczekalni widzą, kto z niego wychodzi lub do niego
wchodzi.  Pokój jest zamykany od środka, znajduje się w nim
umywalka, dostępne są środki higieny (ręczniki papierowe, mydło) oraz
prasa erotyczna i filmy. Śluza (okno do bezkontaktowego przekazania
próbki do laboratorium) łącząca pokój z laboratorium jest zamykana
tylko od strony laboratorium, pacjent nie ma możliwości zamknięcia jej
od środka. Oświetlenie pokoju nie daje możliwości redukcji
(przyciemnienia-rozjaśnienia) Przewidziano fotel dla partnerki, jeśli
takie będzie życzenie pary. Pacjent, z którym rozmawiałyśmy, wskazywał
na dyskomfort braku zamykania śluzy od strony pokoju (Ośrodek
wprowadził system z wyłączaniem światła w pokoju, jako znakiem dla
pracowników laboratorium do odbioru pojemnika).



W Ośrodku nie praktykuje się zachęcania/informowania pacjentów o
możliwości oddania nasienia poza Ośrodkiem. Podczas rozmowy z osobą
zarządzającą przekazano nam: „W Polsce nie ma prezerwatyw bez środka plemnikobójczego dopuszczonych do obrotu”.


8. Opieka nad kobietą

W Ośrodku znajdują się dwa gabinety ginekologiczne. W każdym z nich
znajdują się trzy miejsca siedzące, co pośrednio wskazuje, iż obecność
partnera/partnerki podczas wizyty jest przez Ośrodek traktowana
naturalnie, co należy uznać za dobrą praktykę. Gabinety są wyposażone w
parawany i do obu przylega bezpośrednio łazienka, co jest zgodne z
Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z tym zakresie. Łazienki w dniu
monitoringu były czyste, wyposażone w środki do higieny intymnej,
zamykane od wewnątrz i z dostępem do bidetu.



W Ośrodku znajduje się jedno pomieszczenie pielęgnacyjne przeznaczone
dla pacjentek po zabiegach ingerencyjnych. W pomieszczeniu znajduje się
jedno łóżko, w dniu monitoringu było wyposażone w świeżą pościel.
Pomieszczenie ma dostęp do łazienki z umywalką i bidetem, stan 
czystości łazienki w dniu monitoringu był bez zarzutu. Pacjentka
podczas zabiegu korzysta z jednorazowej odzieży, rzeczy osobiste może
pozostawić w zamykanych szafkach.



Pacjentki, z którymi rozmawiałyśmy, wskazywały na miłą i rodzinną
atmosferę w Ośrodku, życzliwość personelu, fachowość lekarzy. 
Szczególnie dobrze ocenione zostało realizowanie programu
ministerialnego.


9. Umowy z NFZ


Ośrodek nie wykonuje świadczeń w ramach umowy z NFZ. Pacjenci ze
skierowaniami na laparoskopię są kierowani do Szpitala publicznego w
ramach NFZ.


10. Prawo:
umowy cywilnoprawne i prawa pacjenta


Dokumentacja przekazana przez Ośrodek dla potrzeb monitoringu została
udostępniona przed monitoringiem w postaci elektronicznej i
 składały się na nią następujące dokumenty:

  1. Histeroskopowe leczenie operacyjne („zgoda - histeroskopia”)
  2. Zgoda na znieczulenie (ogólne i miejscowe), przedoperacyjna ankieta anestezjologiczna („zgoda-znieczulenie”)
  3. Zgoda na przeprowadzenie zabiegu wyłyżeczkowania macicy („zgoda-wyłyż”)
  4. AIH – nasienie partnera („zgoda-AIH”)
  5. Punkcja jajników („zgoda-punkcja”)
  6. Formularz świadomej zgody – techniki wspomaganego rozrodu - zapłodnienie pozaustrojowe („zgoda- leczenie”)
  7. Regulamin organizacyjny
  8. AID, Informacja dla pacjentki oraz formularz świadomej zgody na
    leczenie metodą inseminacji domacicznej nasieniem dawcy („zgoda-AID”)
  9. Biopsja jądra („zgoda-biopsja”)
  10. Adopcja prenatalna („zgoda-adopcja”)
  11. Zgoda na zapłodnienie pozaustrojowe (i mikroiniekcję plemnika do komórki jajowej) („Zgoda-program”)



Z uwagi na fakt, że analiza umów pod kątem formalno-prawnym stanowi
tylko jeden z celów prowadzonego monitoringu, poniżej przedstawione
zostaną najważniejsze wątpliwości:



1. Histeroskopowe leczenie operacyjne („zgoda – histeroskopia”)



Bez uwag



2. Zgoda na znieczulenie (ogólne i miejscowe), przedoperacyjna ankieta anestezjologiczna („zgoda-znieczulenie”)



Bez uwag



3. Zgoda na przeprowadzenie zabiegu wyłyżeczkowania macicy („zgoda-wyłyż”)



Bez uwag



4. AIH – nasienie partnera („zgoda-AIH”)



Bez uwag



5. Punkcja jajników („zgoda-punkcja”)



Bez uwag



6. Formularz świadomej zgody – techniki wspomaganego rozrodu - zapłodnienie pozaustrojowe („zgoda- leczenie”)



„7. Zostaliśmy poinformowani, że
Centrum Medycyny Rozrodu nie ponosi odpowiedzialności za przypadki
uszkodzenia lub utraty zarodków będące następstwem zdarzeń od niej
niezależnych, w szczególności zaistnienia okoliczności siły wyższej np.
pożaru, wybuchu, niemożliwej do uniknięcia awarii sprzętu, aktu
terroryzmu, wojny, ataku, bombardowania lub innych działań militarnych,
strajków czy też sporów pracowniczych, czy też wszelkich innych
okoliczności tego rodzaju, na które Centrum Medycyny Rozrodu ARTVIMED
nie ma wpływu i których nie mogło przewidzieć, lub zawinionego
działania albo zaniechania pacjentów lub osób trzecich.”




 Zapis jest niepełny, Ośrodek powinien, pomimo możliwości
wystąpienia powyższych zdarzeń, zapewnić o dokonaniu wszelkich starań,
aby nie narażać zarodków na negatywne czynniki zewnętrzne (zachowanie
należytej staranności). Ponadto sytuacja „zaistnienia okoliczności siły
wyższej” odnosi się oczywiście do np. aktu terrorystycznego  czy
wojny, ale dyskusyjne jest, czy odnosi się do „sporów pracowniczych”
bądź „strajku”. Prawo nie definiuje okoliczności siły wyższej, ale w
nauce ugruntowane jest stanowisko, że siła wyższa jest zdarzeniem o
charakterze przypadkowym lub naturalnym (żywiołowym), nie do
uniknięcia, takim, nad którym człowiek nie panuje (vis maior, quae
humana infirmitas resistere non potest). Zgodnie z tą wykładnią spory
pracownicze bądź strajki nie wypełniają znamion zdarzeń o charakterze
przypadkowym i/lub naturalnym.  Ponadto SOKiK uznał zaliczanie
strajku do katalogu siły wyższej za klauzulę niedozwoloną określoną w
art. 385³ pkt 2 Kodeksu cywilnego i  wpisał ją do  rejestru w
pozycji 367. Zalicza bowiem do okoliczności siły wyższej zwalniającej
przedsiębiorcę z odpowiedzialności takie zdarzenia, które w świetle
orzecznictwa Sądu Najwyższego nie stanowią zdarzeń egzoneracyjnych jak
np. strajk czy uszkodzenie maszyn i surowców niezbędnych do wykonania
umowy.



„7. Oświadczamy, że uznajemy się za
prawnych rodziców dziecka (dzieci) urodzonego w wyniku zastosowanego
leczenia, tak jak dziecka pochodzącego z małżeństwa (związku
partnerskiego). Przyjmujemy na siebie wszelkie obowiązki wobec dziecka
wynikające z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i
opiekuńczy (Dz.U. Nr 9 poz. 59 ze zm.), dalej k.r.o. lub innymi
przepisami prawnymi mającymi zastosowanie w Polsce i/lub w kraju
naszego zamieszkania.


Żadne z nas nie wystąpi z roszczeniem o zaprzeczenie ojcostwa lub macierzyństwa.”



Jest to zapis bezskuteczny, ponieważ Ośrodek nie jest podmiotem, wobec
którego składa się oświadczenia o uznaniu dziecka. Właściwym podmiotem
są urzędy stanu cywilnego. Dodatkowo w świetle obowiązującego prawa
(analiza dokumentacji wykonana przed wejściem w życie Ustawy o leczeniu
niepłodności) każdy mężczyzna ma prawo wystąpić z zaprzeczeniem
ojcostwa, co wynika bezpośrednio z Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego
(Art. 63, Art. 67 i Art. 69). Pomimo Artykułu 68 k.r.o. stanowiącego:



„Zaprzeczenie ojcostwa nie jest
dopuszczalne, jeżeli dziecko zostało poczęte w następstwie zabiegu
medycznego, na który mąż matki wyraził zgodę.”




Artykuł odnosi się do męża matki, a nie do partnera matki, natomiast
umowa odnosi się do obu tych sytuacji, co sprawia, iż zapis jest
bezskuteczny i złożenie oświadczenia nie obliguje przyszłego ojca do
zaniechania zaprzeczeń ojcostwa, jeśli taką będzie mieć wolę. Kodeks
daje mu taką możliwość i umowa zawierana z Ośrodkiem nie może znosić
przepisów prawa wyższego rzędu. Należy wskazać ponadto, iż wszelkie
oświadczenia dotyczące uznania rodzicielstwa i wynikających z niego
obowiązków, złożone przed poczęciem dziecka, nie mają mocy prawnej.
Obowiązki rodziców wobec dziecka powstają z chwilą urodzenia żywego
dziecka (dodatkowo – uznania dziecka przez jego ojca, w sposób
określony przez przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w przypadku
gdy rodzice dziecka nie pozostają w związku małżeńskim).



„7. Partner nie będący mężem matki
dziecka zobowiązuje się do pokrycia wydatków związanych z ciążą i
porodem oraz kosztów co najmniej trzymiesięcznego utrzymania matki w
okresie połogu. Obowiązki męża regulują przepisy k.r.o.”




Jest to zapis bezskuteczny, ponieważ Ośrodek nie jest podmiotem, wobec
którego składa się oświadczenia o zobowiązaniach wobec partnerki/matki
dziecka.



 „7. Niniejszym zgadzamy się traktować dziecko/ci urodzone w wyniku leczenia in vitro, jak nasze własne”



Zapis zawiera język dyskryminujący dziecko urodzone w wyniku leczenia
in vitro, które to rodzice zgadzają się tratować jako własne. W wypadku
dziecka poczętego i urodzonego w sposób naturalny nie podejmuje się
takich czynności.



„7. zastrzegamy sobie prawo do rezygnacji z leczenia w dowolnym czasie i rozumiemy, że zrobimy to na nasze własne ryzyko.”



Zapis nie precyzuje, jakie granice czasowe może mieć „dowolny czas” i
jakie skutki może zrodzić: czy rezygnacja z procedury po powstaniu
embrionów zwalnia strony z zawartej umowy? Kogo i z jakich obowiązków
wówczas zwalnia? Do kogo wtedy należą zarodki, kto może nimi dysponować
i jak rozumieć w tym przypadku „własne ryzyko”, które jest tu terminem szerokim?



Dane medyczne uzyskane w trakcie
naszego leczenia mogą być anonimowo wykorzystywane w pracach naukowych
prowadzonych przez NZOZ Centrum Medycyny Rozrodu ARTVIMED oraz
publikowane bez ograniczeń.




Umieszczenie tego zapisu  w zgodzie mającej formę jednokrotnego
oświadczenia uniemożliwia wyrażenie zgody na sam zabieg bez
jednoczesnego wyrażenia zgody na wykorzystanie danych medycznych, przy
czym wykorzystanie danych medycznych nie jest nieodzowną czynnością w
przypadku przeprowadzenia zabiegu. Rekomendujemy wydzielenie zgody na
wykorzystanie danych medycznych z dokumentu głównego, aby umożliwić
pacjentom dobrowolną decyzję w tym zakresie.



7. Regulamin organizacyjny



Bez uwag



8. AID, Informacja dla pacjentki oraz
formularz świadomej zgody na leczenie metodą inseminacji domacicznej
nasieniem dawcy („zgoda-AID”)




Bez uwag



9. Biopsja jądra („zgoda-biopsja”)



Bez uwag



10. Adopcja prenatalna („zgoda-adopcja”)



Podnosimy te same zastrzeżenia, co w przypadku dokumentu nr 6.
„Formularz świadomej zgody – techniki wspomaganego rozrodu -
zapłodnienie pozaustrojowe (zgoda- leczenie”)”.

 

11. Zgoda na zapłodnienie pozaustrojowe (i mikroiniekcję plemnika do komórki jajowej) („Zgoda-program”)



Bez uwag

 

***

Poniżej zamieszczamy uwagi ogólne do dokumentacji.

Umowy i zgody na zabiegi przygotowane są wyczerpująco. W każdej z nich
znajduje się opis badania, jego ewentualne skutki uboczne, rokowania,
ewentualność rozszerzenia zabiegu. Zdarzają się przejawy dyskryminacji
par jednopłciowych i osób samotnych ze względu na użyty język (partner/
współmałżonek) [uwaga: monitoring
był przeprowadzany w czasie sprzed obowiązywania Ustawy o leczeniu
niepłodności, która nie przewiduje dostępu do technik wspomaganego
rozrodu dla osób samotnych]
. Pacjenci w rozmowach deklarowali,
iż otrzymali wzory dokumentów co najmniej 24 godziny przed zabiegiem i
mogli się z nimi w spokoju zapoznać, co jest zgodne z „Pacjenckimi
standardami w leczeniu niepłodności”.




11. Prawo do
intymności i obecności osoby bliskiej


Z rozmów z położną i osobą zarządzającą wynika, że Ośrodek dba o
intymność pacjentów i poświęca jej refleksję. Zaobserwowano jednak w
trakcie monitoringu bezpośredniego (obserwacja pracy Ośrodka, rozmowy z
pacjentami), że choć personel zapewnia przyjacielską i rodzinną
atmosferę, w praktyce wydawał się nie zachowywać prawa do intymności
pacjentów. Z obserwacji monitoringowych: Siedząc przy recepcji
słyszałyśmy (wraz z osobami przebywającymi w poczekalni) w jakiej
sprawie dany pacjent przychodzi i jakim badaniom/zabiegom zostanie
poddany. Jedna z par wypełniała dokumenty związane z procedurą
ministerialną przy rejestracji, czemu towarzyszyły głośne instrukcje od
personelu. Przez telefon panie z rejestracji prosiły kilkakrotnie o
podawanie nazwiska i adresu, który były powtarzane na głos. Naszą
szczególną uwagę zwróciło głośne tłumaczenie pacjentowi procedury
oddania nasienia przy otwartych drzwiach pokoju do oddania nasienia.
Wskazywali na to również pacjenci w rozmowach z nami: wszystkie pary, z
którymi rozmawiałyśmy, odpowiedziały przecząco na pytanie „Czy
personel podczas rejestracji wizyty zachowywał się dyskretnie (zwracał
uwagę, aby inni pacjenci nie słyszeli szczegółów państwa wizyty,
zabiegów, personaliów)?”
. Pojawiały się odpowiedzi: „wszyscy wszystko słyszeli z nazwiskami włącznie”, ale też „nie zachowywał się dyskretnie, ale wszyscy wiedzą po co tu przyszli”.



Dobrą praktyką w zakresie dbałości o dyskrecję i intymność jest
wychodzenie lekarza po pacjentów do poczekalni oraz liczne refleksje
położnej w tym zakresie, co świadczy o tym, że personel stara się dbać
o prawo do intymności swoich pacjentów. Pomieszczenia takie jak
gabinety oraz pokój pielęgnacyjny zostały zaplanowane i rozmieszczone w
budynku w sposób, który nie naraża pacjentów na krępujące sytuacje.
Niestety rozplanowanie przeznaczenia innych pomieszczeń w budynku nie
wydaje się być najlepsze:


  1. Pokój pobrań – położenie tuż przy drzwiach wejściowych do budynku
    (odległość ok. 1 metra). W dniu obserwacji (obserwatorka była w środku,
    rozmawiała z położną) do pokoju zabiegowego bez pukania wszedł
    kurier/osoba która przyjechała po próbki. Wcześniej, po przekroczeniu
    progu Ośrodka przez obserwatorki, w tym pomieszczeniu znajdowała się
    pacjentka, drzwi do pomieszczenia były otwarte, można było zobaczyć
    pacjentkę i usłyszeć treść jej rozmowy z położną.
  2. Pokój do oddawania nasienia – położenie tuż przy recepcji (3-4
    metry) i poczekalni (2 metry), drzwi nie są oznakowane, ale pacjenci
    odwiedzający Ośrodek po raz kolejny mogą się zorientować, jakie jest
    przeznaczenie tego pomieszczenia i śledzić, kto do niego wchodzi.
    Niewielka odległość od poczekalni i recepcji zapewne wpływa na komfort
    i intymność pacjentów. Znajdujące się w pomieszczeniu okienko (śluza)
    można zamknąć na klamkę i otworzyć jedynie po stronie laboratorium,
    znajdujący się w pomieszczeniu pacjent jednak nie ma możliwości
    zamknięcia go od środka.

Z rozmów z położną i embriologiem (współwłaściciel) wynika, że prawo do
obecności osoby bliskiej jest respektowane. O takiej możliwości
informuje pacjentów położna, lekarz oraz embriolog. Warunki panujące w
pomieszczeniach umożliwiają realizację tego prawa (dodatkowe fotele w
gabinetach i pokoju do oddawania nasienia).



27.01.2015 r (dzień obserwacji), wszystkie obserwowane pary wchodziły
do gabinetów wspólnie, a do pokoju do oddania nasienia wchodzili tylko
mężczyźni (oddzielnie). Miała jednak miejsce sytuacja zaobserwowana
przez jedną z obserwatorek, która świadczy o tym, że nie zawsze jest
możliwość przebywania osoby bliskiej w gabinecie i/lub o taką możliwość
trzeba dodatkowo zadbać, zgłaszając wcześniej prośbę lekarzowi (opisana
wyżej w części 6. „Wizyta lekarska i przebieg wizyty”).




12. Prawo do
dokumentacji medycznej


Pacjenci nie wskazywali żadnych uchybień w tym zakresie. Aby otrzymać
dokumentację należy wypełnić wniosek. Koszty wykonania kopii i odpisów
zawarte są w Regulaminie Organizacyjnym Ośrodka i zgadzają się z
Rozporządzeniem w tym zakresie.


13. Osoby
niepełnosprawne i ich prawo do leczenia


 
Ośrodek jest dostępny architektonicznie dla osób niepełnosprawnych.
Gabinety ginekologiczne znajdujące się w Ośrodku posiadają szerokie
wejście i brak progów, które umożliwiają łatwy dostęp. W gabinetach
znajduje się obniżany fotel/fotele ginekologiczny. Ośrodek posiada
jedną łazienkę przystosowaną do potrzeb osób niepełnosprawnych – jest
to łazienka dla osób obojga płci i znajduje się obok recepcji,
poczekalni i pokoju do oddawania nasienia. Brak łazienki przylegającej
do gabinetów ginekologicznych i pokoju pielęgnacyjnego dostosowanej do
potrzeb osoby niepełnosprawnej i/lub poruszającej się na wózku oznacza
konieczność skorzystania przez taką osobę z łazienki ogólnodostępnej
naprzeciwko recepcji i poczekalni. Na pytanie czy takie rozwiązanie
jest wystarczające, tzn. czy nie ma konieczności dostosowania innych
łazienek, osoba zarządzającą Ośrodkiem odpowiedziała, że nie widzi
takiej potrzeby. Być może wynika to z faktu, iż osoby z trudnościami w
poruszaniu się nie stanowią licznej grupy pacjentów Ośrodka.


14. Pary
nieheteroseksualne


Monitoring odbywał się w styczniu
2015 roku, kiedy nie obowiązywała jeszcze Ustawa o leczeniu
niepłodności  uniemożliwiająca korzystanie parom jednopłciowym i
kobietom samotnym korzystanie z prawa do leczenia niepłodności. W
związku z powyższym obserwacji monitoringowej poddano również sytuację
obu tych grup oraz ich dostęp do leczenia i sposób traktowania tej
kwestii przez każdy z Ośrodków. Włączamy tę część do raportu pomimo
zmiany prawa, jaka nastąpiła w trakcie projektu, uważając mimo wszystko
te obserwacje za cenne dla pacjentów i uzupełniające obraz
funkcjonowania Ośrodka.




Wydaje się, że Ośrodek traktuje pacjentów w sposób wolny od
dyskryminacji (potwierdzają to rozmowy z personelem i spostrzeżenia
poczynione przez obserwatorki w trakcie tych rozmów). W dokumentacji
brakowało jednak osobnego dokumentu (umowy/zgody) przygotowanego z
myślą o korzystaniu z niektórych metod leczenia przez osobę samotną lub
parę nieheteroseksualną (język różnicuje płeć, zawsze para mieszana).


15. Opieka psychologiczna

 

Ośrodek nie zatrudnia psychologa. W czasie przeprowadzania monitoringu
(27 stycznia 2015) znajdowała się na stronie Ośrodka informacja o
zatrudnieniu psychologa począwszy od stycznia 2015 r., jednak obecność
psychologa w Ośrodku nie została potwierdzona w rozmowie z personelem.
W dniu 27.01.2015 r. psychologa nie było w pracy, a współwłaściciel
udzielił informacji, że psycholog ostatecznie nie został zatrudniony i
że sprawą zatrudnienia zajmuje się lekarz, dr Chrostowski. Jednocześnie
otrzymałyśmy informację podczas wywiadu z lekarzem, że psycholog nie
został i nie zostanie zatrudniony, ponieważ Ośrodek współpracuje ściśle
z:  "najlepszym psychologiem od spraw niepłodności panią Bogną Pawelec, autorką książki, która znajduje się na recepcji".
Niemniej w dniu oddawania raportu (wrzesień 2015 roku) zauważono, iż na
stronie Ośrodka znajduje się już wizytówka psychologa, więc można
wnioskować, iż stanowisko Ośrodka uległo w tej materii zmianie, a co
odnotowujemy jako pozytywną informację. Według lekarza konsultacje
psychologiczne rekomendują pacjentom lekarze  Ośrodka, rozmówca
dodał, że ma możliwość bezpośredniego umówienia pacjenta na taką
wizytę.  Pacjenci relacjonowali jednak, że nie dostarczano im
informacji o możliwości skorzystania z konsultacji psychologicznej.



Zadeklarowana przez Ośrodek współpraca z psychologiem opierała się
zatem na polecaniu publikacji książkowej o niepłodności autorstwa
psycholożki i psychoterapeutki (Bogny Pawelec) i na informowaniu
pacjentów o możliwości skontaktowania się z autorką i skorzystania z
płatnej konsultacji psychologicznej. Psycholog nie współpracował z
Ośrodkiem w zakresie szkolenia personelu i nie uczestniczył w
spotkaniach zespołu.



Z rozmowy z osobą zarządzającą wynika, że pacjenci w większości nie są
zainteresowani taką pomocą, czasami pytają o kontakt, ale są to
sporadyczne przypadki. Z rozmowy tej wynika także, że pomoc
psychologiczna nie jest istotnym elementem leczenia niepłodności w
Ośrodku i że: „W praktyce okazuje się najczęściej całkowicie zbędna”.



Odpowiadając na pytanie o wsparcie w sytuacjach trudnych, wynikających
z kontaktu z pacjentami, którzy są rozczarowani i przygnębieni brakiem
powodzenia terapii, położna zaznaczyła, że może liczyć na pomoc
kierownictwa. Personel położniczy nie jest szkolony przez psychologa. W
odpowiedzi na pytanie: „Czy widzi Pani potrzebę takiego wsparcia w Pani pracy? Kto powinien ją zapewnić?”,
położna wyraziła chęć uczestnictwa w szkoleniach z zakresu psychologii
i poinformowała, że jej zdaniem wsparcia w trudnych sytuacjach powinien
udzielać także psycholog.


16. Standardy w
dawstwie i biorstwie gamet oraz zarodków


Ponieważ Ośrodek realizuje głównie program ministerialny, korzystanie z
dawstwa i biorstwa gamet/zarodków  według relacji
 personelu,   należy do rzadkości. Lekarz jednak
szczegółowo poinformował obserwatorkę o polityce Ośrodka w tym zakresie
oraz o wymogu konsultacji psychoterapeutycznej w przypadku dawstwa (lub
pisemnej odmowie).  Preferowane jest dawstwo anonimowe i honorowe
(nieodpłatne), ale zdarzają się przypadki dawstwa odpłatnego. Z danych
nieidentyfikujących udostępniane są cechy fenotypowe, grupa krwi,
pochodzenie etniczne, wykształcenie i stan zdrowia dawcy. Preferowane
są limity 4 ciąż pochodzących z dawstwa przypadających na jednego
dawcę/dawczynię. Uwag pacjentów nie stwierdzono, gdyż żadna z par nie
korzystała z dawstwa/biorstwa. W Ośrodku w dniu monitoringu nie
stwierdzono obecności publikacji dotyczących dawsta/biorstwa (np.
poradników Powiedzieć i Rozmawiać), nie było takich materiałów również
na stronie internetowej.



Ośrodek w zakresie dawstwa nasienia korzysta z banków zewnętrznych (wymieniano Cryos, Nordic Cryobank oraz Kriobank).


17. NASZE REKOMENDACJE



Zamieszczamy nasze rekomendacje w dwóch osobnych działach: dobrych praktyk oraz rekomendacji



Dobre praktyki:

 

  1. Zwracamy uwagę na dobrze przygotowaną stronę internetową, która
    pomimo możliwości znalezienia na niej wyczerpujących informacji,
    pozostaje czytelna i łatwa w nawigacji;
  2. Na uwagę zasługuje udostępnienie pacjentom w poczekalni
    literatury z zakresu psychologii leczenia niepłodności („Opowieści
    terapeutyczne” Bogdy Pawelec) i Poradnika Praw Pacjenta;
  3. Życzliwość personelu i serdeczna atmosfera w Ośrodku były zgodnie potwierdzane przez wszystkich naszych rozmówców;
  4. Naszą pozytywną uwagę zwróciły również zapisy w dokumentach
    zachęcające pacjentów do zadawania wszelkich pytań i wyjaśniania
    wątpliwości z Ośrodkiem.

 

Rekomendacje


  1. Sugerujemy większą dbałość o poszanowanie prawa do intymności
    pacjentów i ponowne rozważenie systemu pracy rejestracji w celu
    wypracowania rozwiązania, które umożliwi pacjentom zachowanie
    anonimowości. Być może jednym z rozwiązań mogłoby być wprowadzenie
    systemu numeracji wizyt, aby wyeliminować konieczność podawania imion i
    nazwisk przez personel recepcji;
  2. Rekomendujemy korektę dokumentacji pod kątem wskazanych przez nas nieprawidłowości;
  3. Sugerujemy zwiększenie ilości ogólnodostępnych materiałów
    drukowanych o charakterze informacyjnym (leczenie, profilaktyka).
    Większość dostępnych obecnie materiałów ma głównie charakter reklamowy.
    Warto byłoby udostępnić informacje o banku nasienia w języku polskim,
    ponieważ nie wszyscy pacjenci posługują się językiem angielskim.
    Pozostawienie w recepcji materiałów przekazanych przez bank nasienia
    oznacza, że Ośrodek chce informować pacjentów o ofercie banku, co samo
    w sobie jest dobrą praktyką.
  4. Sugerujemy zamieszczenie w budynku Ośrodka informacji o
    wykonywanych zabiegach i badaniach, w tym wydrukowanie cennika dla
    pacjentów.   Obecnie przeglądanie  informacji o
    zabiegach i cenach wymaga korzystania z internetu lub noszenia z sobą
    wydruku ze strony internetowej Ośrodka.
  5. Sugerujemy ponowną refleksję dotyczącą regularnej obecności
    psychologa. Personel Ośrodka zdawał się nie dostrzegać zalet włączenia
    we współpracę psychologa specjalizującego się we wspomaganiu leczenia
    niepłodności. Mamy nadzieję, iż w momencie przekazywania raportu
    sytuacja uległa już zmianie. Rekomendujemy zatem zapewnienie pacjentom
    konsultacji psychologicznych organizowanych przez Ośrodek. Warto zadbać
    o odpowiednie warunki realizacji procesu leczenia, przeprowadzania
    procedur i zabiegów pomagając pacjentom radzić sobie z emocjami;
  6. Rekomendujemy ponowną refleksję nad organizacją szkoleń dla
    personelu położniczego prowadzonych przez psychologa. Personel
    położniczy narażony jest na występowanie stresu zawodowego w związku z
    takimi zjawiskami dotyczącymi pacjentów jak np. utrata ciąży,
    wielokrotne niepowodzenia, ale również w związku z zagrożeniem własnym
    wypaleniem zawodowym.  Kursy psychologiczne lub wsparcie w postaci
    konsultacji pomogą  zmniejszyć ryzyko wypalenia i nabyć
    umiejętności radzenia sobie ze stresem związanym z wykonywanym zawodem;
  7. Rekomendujemy umożliwienie zamykania okna w pokoju do oddawania
    nasienia także z drugiej strony (przez pacjenta). W trakcie rozmowy z
    obserwatorkami pacjenci wskazywali na dyskomfort związany z brakiem
    możliwości zamknięcia okna;
  8. Sugerujemy umieszczenie na stronie WWW informacji o internetowych
    grupach wsparcia dla pacjentów i korzystanie z tego źródła również w
    pracy z pacjentami, szczególnie że część funkcjonujących serwisów
    pacjenckich podlega ścisłej moderacji merytorycznej i jest prowadzona w
    zgodzie z rekomendacjami medycznymi PTG i PTMR , więc stanowi rzetelne
    i wiarygodne źródłoinformacji ( www.nasz-bocian.pl, www.powiedziecirozmawiac.pl, www.nieplodnoscboli.pl);


Poradniki:

Zajść w ciążę. Przewodnik dla par, Piotr Pierzyński, Wydawnictwo
CMR
Jak szybko zajść w ciążę, Christopher Wiliams, Wydawnictwo Purana
Niepłodność. Pomoc medyczna i psychologiczna, Bogna Pawelec,
Wojciech Pabian, Wydawnictwo Słowa Smak
Opowieści terapeutyczne o niepłodności, Bogda Pawelec,
Wydawnictwo Feeria
Drogi ku płodności, wszystko o leczeniu, diagnostyce i metodach
wsparcia w niepłodności, pod red. Zacharek, Wydawnictwo Zacharek Dom
Wydawniczy
Kiedy dziecko każe na siebie czekać, Marie Mornet, Michel Mornet,
Wydawnictwo Esprit

Publikacje popularnonaukowe i
beletrystyka:

Doświadczenie In Vitro. Niepłodność i nowe technologie
reprodukcyjne w perspektywie antropologicznej, autorzy: Magdalena
Radkowska-Walkowicz, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego
Płodność. Powrót do źródeł, Małgorzata Zimoń, Marcin Zimoń,
Wydawnictwo Inspiracje
O śmierci, seksie i metodzie in vitro, Zdzisława Piątek,
Wydawnictwo Universitas
Dzieci z chmur. Opowieść o adopcji i macierzyństwie, Justyna
Bigos, Beata Mozer, Wydawnictwo Nasza Księgarnia
Dawanie życia. Problemy wspomagania rozrodu człowieka, pod red.
Janusza Gadzinowskiego, Janusza Wiśniewskiego i Leszka Pawelczyka,
Wydawnictwo Filozofia i Logika
Dziecko ze szkła. In vitro – moja droga do szczęścia, Dagmara
Weinkiper-Halsing, Wydawnictwo E-media
Niepłodność, Seli Emre, Wydawnictwo Urban & Partner
Niepłodność. Szkoła przetrwania, Judith C. Daniluk, Wydawnictwo
Sensus
Płodność, niepłodność, bezpłodność, Kaye Philippa, Wydawnictwo
PZWL

Publikacje naukowe:

Niepłodność i rozród wspomagany, pod red. Jerzego Radwana i
Sławomira Wołczyńskiego, Wydawnictwo Termedia
Algorytmy diagnostyczno-lecznicze w niepłodności, pod red.
Sławomira Wołczyńskiego i Michała Radwana, Instytut Medycyny Pracy
Niepłodność. Zagadnienie interdyscyplinarne, pod red. Emilii
Lichtenberg-Kokoszki, Oficyna Wydawnicza IMPULS

Data wypełnienia ankiety
pt., 07/17/2015 - 20:17 Zobacz ankietę
czw., 06/25/2015 - 12:49 Zobacz ankietę
Zaloguj się aby wypełnić ankietę.